અર્જુન

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો

અર્જુન(સંસ્કૃત: अर्जुन) એ મહાભારતના મહાનાયકમાંનો એક હતો. અર્જુનનો અર્થ ઉજ્જવળ, ચમકતું કે ચાંદી એવો થાય છે. તેની ગણના કર્ણ તથા એકલવ્યની જેમ સર્વશ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર તરીકે થાય છે. કુંતીનો પુત્ર તથા વાસુદેવ શ્રી કૃષ્ણનો મિત્ર હોવાની સાથે પાંચ પાંડવોમાં અર્જુન ત્રીજો હતો.

જીવન[ફેરફાર કરો]

અર્જુન કે પાર્થ એક અજોડ ધનુર્ધર હતો. તે પાંડુ રાજા નો પુત્ર હતો. પાંડવો અને તેમના શત્રુઓ વચ્ચેના યુદ્ધમાં તેણે કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવી હતી. શરૂઆતમાં અર્જુન કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં ભાગ લેવા તૈયાર ન હતો કેમકે શત્રુ પક્ષે લડનારા સૌ તેના સગા જ હતાં. તેમના મિત્ર અને સારથિ શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનનું વિચાર પરિવર્થન કરાવવામાં આવ્યું. તેમની વાર્તાલાપ યુદ્ધને લાગતા મુદ્દા, બહાદુરી, વીરતા, જીવન અને આત્માનો ઉદ્દેશ્ય અને પ્રભુનોં કાર્ય આદિ છે. આ વાર્તાલાપ ભાગવદ ગીતા તરીકે ઓળખાય છે. ભાગવદ ગીતા મહાભારતનો એક મુખ્ય વિષય છે. કર્ણ, જે તેનો મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી અને તેનો અજાણ્યો ભાઈ અને જે કર્ણના પક્ષે લડ્યો હતો. વધમાં પણ તેણે મુખ્ય ભાગ ભજવ્યો. એમ પણ કહેવાય છે કે પર્શિયન પુરાણ ક્અથા નો નાયક અર્શ, પાર્થિયન બાણાવળીને અર્જુન સાથે ઘણું સામ્ય છે. ઘણી વિદ્વાન તેને ભરત-ઈરાની સભ્યતાના સાઁસ્કૃતીક ભાગીદારીએનો પુરાવો માને છે. જોકે અર્જુન મહાભારતના ધણાં વીર નાયકો માંનો એક છે જ્યારે અર્શ ની કથામાં અન્ય નાયકોની વાત નથી. ભારતીય વૈજ્ઞાનીકોએ સમુદ્ર તળમાં ગરક થઈ ગયેલ દ્વારકા નગરી શોધી કાઢી છે જેથી મહાભારત એક દંતકથા ન હોતા તે પુરાણા ઇતિહાસ હોવાના દાવાને સમર્થન મળ્યું છે. અર્જુનને કુલ ૧૦ નામ મળ્યાં છે અર્જુન, ફાલ્ગુન, જીષ્ણુ, કીર્તી, શ્વેતવાહન, વિભત્સુ, વિજય, પાર્થ, સાવ્યસાચી અને ધનંજય. જ્યારે તેને પોતની ઓળખ આપવાનું કહેવાયું ત્યારે તેણે ઉપર મુજબ નામ જણાવ્યા હોવાનું મનાય છે.

જન્મ[ફેરફાર કરો]

Arjuna as seen in the Javanese shadow puppet play (wayang)

પાંડુ તેમને મળેલા શાપ અને રોગને કારણે પિતા બનવા સક્ષમ ન હતાં. તેમની પત્ની કુંતીને તેની મુગ્ધાવસ્થામાં દુર્વાસા મુનિ દ્વારા વરદાન મળ્યું હતું. જેના થકી તેણી કોઈ પણ દેવનું આવાહન્ કરી તેમના દ્વારા પુત્ર પ્રાપતી કરી શકતી. પાંડુઅ અને કુંતીએ આ વરદાનનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. કુંતી એ વારાફરથી ધર્મરાજ યમ, વાયુ અને ઈંદ્રનું આવાહન્ કરી ત્રણ પુત્રને જન્મ આપ્યો. અર્જુન તેનો ત્રીજો પુત્ર હતો જે દેવોના રાજા ઈંદ્રની મદદ વડે ઉત્પન્ન થયો હતો.

વ્યક્તિત્વ[ફેરફાર કરો]

અર્જુનને એક સઁપૂર્ણ વ્યક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. એક તંદુરસ્થ શરીરમાં તઁદુરસ્થ મન, એવી વ્યક્તિ જેને દરેક મા પુત્ર તરીકે, દરેક પત્ની વર તરીકે અને દરેક વ્યક્તિ મિત્ર તરીકે મળવવા ઈચ્છે. અર્જુન ઈઁદ્રનો પુત્ર એક શસક્ત શરીર સહિઇત ખૂબ મોહક દર્શાવાયો છે. તે ચાર વખત પરણ્યો હતો. અર્જુન તેના મિત્રો પ્રત્યે સાચો અને વફાદાર હતો. મહાન યોદ્ધા સાત્યકી તેનો ખાસ મિત્ર હતો. તેને પોતાના પિતરાઈ ભાઈ શ્રી કૃષ્ણ સાથે જીવન ભર મધુર સંબંધ રહ્યાં. તે ઘણો સંવેદનશીલ અને વિચારી માનવ હતો જેને લીધે તેણે કુરુક્ષેત્રના ઘાતક પરિણામોનો વિચાર કર્યો અને જેને લીધે તેને સમજાવવા શ્રી કૃષ્ણની ગીતા રચવી પડી. તેને પોતાની ફરજોનું અચૂક જ્ઞાન હતું તેણે એક વખત બ્રાહ્મણને મદદ કરવાનો નિષેધ કરવા કરતાં અજ્ઞાતવાસમાં જવાનું પસંદ કર્યું.


શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થી[ફેરફાર કરો]

અર્જુન એક લડવૈયા તરીકે વધુ જાણીતો છે. તેના લડવૈયા તરીકેના વ્યવસાયી જીવનનો પાયો તેના બાળપણમાં જ નખાઈ ગયો. અર્જુન એક અજોડ અને પ્રતિભાશાળી વિધ્યાર્થી હતો. તેમના ગુરુએ જે શીખવ્યું તે દરેક વસ્તુ તે શીખ્યો અને ખૂબ જલ્દી તે મહારથીની પદવી પામ્યો. એક વખત ગુરુ દ્રોણાચાર્યએ તેના વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષ લેવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે ઝાડ પર એક લાકડાનો પક્ષી લટકાવ્યો. તેમણે દરેકને પક્ષીની આંખનું લક્ષ્ય લેવા કહી તેને વીંધવા તૈયાર રહેવા કહ્યું. જ્યારે તેઓ તૈયાર થયા ત્યારે તેમને દરેકને શું દેખાય છે તે વર્ણન કરવા જણાવ્યું. વિદ્યાર્થીઓએ બગીચો, વૃક્ષ, ફૂલો , શાખા અને પક્ષી આદિ દરેક વસ્તુ દેખાતી હોવાનું જણાવ્યું. તે દરેકને ગુરુ દ્રોણાચાર્યએ એક તરફ હટી જવાનું જણાવ્યું. જ્યારે અર્જુનને પૂછવામાં આવ્યું કે તેને શું દેખાય છે તેણે કહ્યું કે તેને માત્ર પક્ષીની આંખ જ દેખાય છે. એક અન્ય વારતા કહે છે કે એક વખત અર્જુને પોતાના ભાઈ ભીમને જોયો જે ખૂબ ખાઉધરો હતો, તે રાતના અંધારામાં પણ દિવસે ખાતો હોય તેવી સહજતાથી ખાતો હતો, ત્યારે તેને વિચાર આવ્યો કે જો તે અંધારામાં ધનુર્વિધ્યાની તાલિમ લે તો જ તે આ કળામાં પ્રવીણ થઈ શકશે.

દ્રૌપદી[ફેરફાર કરો]

તેની ધનુર્વિદ્યામાં નિપુણતાનો તેને એક અનન્ય ફાયદો થયો. આને લીધે તે સ્વયંવરમાં તેની પ્રથમ પત્ની, પાંચાલ નરેશ દ્રુપદની પુત્રી ,દ્રૌપદીનો હાથ જીતી શક્યો. પોતાની પુત્રીના વરની શોધ માટે દ્રુપદ રાજાએ એક સ્પર્ધાનું આયોજન કર્યું હતું. એક લાકડાની માછલીને નાનકડા કુંડની ઉપર બાંધવામાં આવી હતી અને તે ગોળ ગોળ ફરતી હતી. ઉમેદવારોએ ધનુષ્ય પર પણછ ચડાવીને તે માછલી ની આંખ વીંધવાની હતી. આ કામ તેમણે પાણીમાં પડતી માછલીની છાયાને જોઈને કરવાનું હતું. પાંચાલની રાજકુમારીના હાથ જીતવામાટે ઘણાં રાજા અને રાજકુમારો આવ્યાં હતાં. તેમાં કર્ણ સહીત અમુક અન્ય રાજકુમારોને કુળના આધારે લાયક ન મનાયા. તે સમયે ભલે પાંડવો અજ્ઞાત વાસમાં હતાં છતાં પણ અર્જુને એક ઉચ્ચ કુળના સ્નાતક બ્રાહ્મણનું રૂપ ધરેલ હોવાથી તેને ભાગ લેવામાં રજા મળી. આ યોગ્ય પણ હતું કેમકે તે જ તો અજોડ ધનુર્ધર હતો જે આ કામ કરી શકે. તેમની માતા કુંતી ને જણાવ્યા વગર પાંચેય ભાઈઓએ સ્વયંવરમાં ભાગ લીધો હતો. જીત ખુશી ઉત્સાહમાં તેઓદ્રૌપદીને લઈને ઘેર આવ્યાં. બહારથી જ તેમણે પોતાની માને બહારથી બુમ પાડીને કહ્યું, “ માતા, તને વિશ્વાસ નહી આવે અમે શું લાઈ આવ્યાં છે, અનુમાન કરો” પોતાના કામમાં વ્યસ્ત કુંતી ન માન્યા. તેણીએ કહ્યું, “ જે હોય તે તેને ભાઈઓ વહેંચી લો અને તેમાટે ઝઘડા ના કરશો” સામાન્યરીતે કહેલી પોતાની માની આ વાત ને ભાઈઓએ ગંભીરતા પૂર્વક લીધી અને દ્રૌપદીને તેમની સામાન્ય પત્ની બનાવી દીધી. આ વાત અર્જુનની ખેલદીલી બતાવે છે કે તેણે એકલા હાથે સ્વયંવર જીતેલ હોવા છતાં તેણે પોતાની વધૂને ભાઈઓ સાથે સ્વેચ્છાએ વહેંચી. આમ કરવા પાછળ એક કારન ભાઈઓ વચ્ચે ઉત્ત્પન થઈ શકનારી ઈર્ષ્યાને ટાળવાનો પણ હોઈ શકે. જોકે પાંચે ભાઈઓને વરવા છતાં દ્રૌપદી અર્જુનને સૌથી વધારે ચાહતી હતી અને હમેંશા તેનો પક્ષ લેતી. અર્જુન પણ તેની ચારેય પત્ની માંથી દ્રૌપદીને વધુ ચાહતો હતો. એક અન્ય કથા એવી છે કે દ્રૌપદીના પાંચ પતિ હોવાનું કારણ તેના પૂર્વ ભવમાં મળેલ વરદાન હતું. જેમાં તેણે પાંચ સૌથી વધુ લાયક પતિ મેળવવાની ઈચ્છા કરી હતી. શરૂઆતમાં દ્રૌપદીના વડીલો તેના પાંડવોના વિવાહ માટે સહમત ન થયાં. પણ જ્યારે તેના આ વરદાન વિશે જણાવાયું ત્યારે દ્રુપદ માની ગયાં.

આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન[ફેરફાર કરો]

દ્રૌપદીના સાથેના તે ભાઈઓના સંબંધ વિષે એક સામાન્ય વર્તણૂક આપસમાં નક્કી કર્યું હતું. તેમાંનો મહત્ત્વનો મુદ્દો એ હતો કે જ્યારે કોઈ એક ભાઈ દ્રૌપદી સાથે એકાંતમાં હોય ત્યારે અન્ય કોઈ ભાઈએ તેમને ખલેલ ન પહોંચાડવી અને આમ કરવાની સજા હતી એક વર્ષ સુધીનો દેશવટો. એક વખત હજી જ્યારે પાંડવો વૈભવી ઈન્દ્રપ્રસ્થ નગરી પર રાજ કરતાં હતાં ત્યારે એક બ્રાહ્મણ ખૂબજ ઉતાવળે અર્જુનનઈ મદદ માટે આવ્યો. એક પશુ ચોરની ટુકડીએ તેના પશુઓને ચોરી લીધાં હતાં તેણે મદદ માટે અર્જુન સિવાય અન્ય કોઈ યોગ્ય ના લાગ્યો. અર્જુન ઘણી મોટી અવઢવમાં હતો તેના શસ્ત્ર સરંજામ તે ઓરડામાં હતાં જ્યાં દ્રૌપદી અને યુધિષ્ઠીર સાથે હતાં. તેમને ખલેલ પહોંચાડવાનો અર્થ હતો એક વર્ષનો દેશવટો. અર્જુન એક ક્ષણ માટે અચકાયો પણ પ્રજાની રક્ષા (અને તેમાં પણ ખાસ કરીને બ્રાહ્મણની) તે તો એક રાજ કુમારનું પ્રથમ કર્તવ્ય છે. દેશવટાનો ભય તેના કર્તવ્ય પરાયણતાની આડે ના આવ્યો. તેણે યુગલને ખલેલે પહોંચાડી, શસ્ત્રો લઈને પશુ ચોરને પકડવા નીકળીપડ્યો. તે કાર્ય પુરું થયે, તેમના કુટુંબી જનો અને યુગલ કે જેમને તેના દ્વારા ખલેલ પહોંચી હતી તેમના વિરોધ છતાં તેણે દેશવટો વહોરી લીધો.


વૈવાહિક જીવન[ફેરફાર કરો]

દ્રૌપદી સિવાય અર્જુન ચિત્રાંગદા, ઉલુપિ અને સુભદ્રાનો પણ પતિ હતો. આ ત્રણે મહિલા સાથે તેના વિવાહ ત્યારે થયાઁ જ્યારે તે દ્રૌપદી અને યુધિષ્ઠિરના એકાંતમાં ખલેલ પહોંચાડવા ને સજા રૂપે દેશવટો ભોગવી રહ્યો હતો. ચિત્રાંગદા: તેના દેશવટાના કાળ દરમ્યાન અર્જુને ભારત ભ્રમણ કર્યું. ભ્રમણ કરતાં કરતાં તે પૂર્વી હિમાલયની તળેટીમાં વસેલ પ્રાચીન ત્રિપુરામાં પહોંચ્યો જે પોતાના પ્રાકૃતિક સૌદર્યો માટે પ્રસિદ્ધ હતું. ત્યાં તે મણીપુરના રાજકુમારી ચિત્રાંગદાને મળ્યો. તેનાથી મોહીત થઈ તે તેણે રાજા પાસે ચિત્રાંગદાનો હાથ માંગ્યો. આ વિનંતી સામે રાજા એ કહ્યું કે તેના અને ચિત્રંગદાની સંતાન મણીપુરના રિવાજ અનુસાર પાટૅવી કુંવર બને અને તે અર્જુન સાથે પાછા ન જઈ શકે, જો તેને આ શરત માન્ય હોય તો જ તે વિવાહ માટે સહમતિ આપે. અર્જુન આ માટે તૈયાર થયો. વિવાહ પછી તેમને બબ્રુવાહન નામનઓ પુત્ર જન્મ્યો જે તેના નાના અનુગામી બન્યો. ઉલુપિ: જ્યારે અર્જુન મણીપુરમાં હતો ત્યારે એક નાગ રાજકુમારી હતી તે અર્જુન પર મોહી પડી. તેણે યુક્તિ પૂર્વક અર્જુનને કોઈ અર્ક પાઈને અપહરણ કરાવી દીધો. અને તેને પોતાની દુનિયામાં લઈ ગઈ. ત્યાં તેણે અર્જુનને પોતાને પરણવા વિવશ કર્યો. જો કે પાછળથી મોટું હૃદય ધરાવતી ઉલુપિએ અર્જુનને પાછો ચિત્રાંગદાને સોંપી દીધો એટલું જ નહી પણએ માત્ર અર્જુન જ નહી પણ ચિત્રાંગદાની સંભાળ લેવા લાગી. બબ્રુ વાહનના લાલન પાલન માં પણ તેનો મોટો ફાળો રહ્યો. પાછળના જીવનમાં બબ્રુવાહન તેના વશમાં હતો. એક વખત બબ્રુવાહન સાથેના યુદ્ધમાં જીવ કોઈ દીધાં પછી અજુનને જીવન દાન પણ ઉલુપિએ જ અપાવ્યું. સુભદ્રા: અર્જુને દેશવટાનો અંતિમ સમય દ્વારકા પાસે આવેલ એક વાટિકામાં વ્યતિત કરવાનું નક્કી કર્યું જ્યાં તેમના મામાઈ ભાઈ બહેન બલરામ, કૃષ્ણ, અને સુભદ્રા રહેતાં હતાં, તેઓ તેમના મામા વસુદેવની સંતાન હતાં. અહીં અર્જુન અને સુભદ્રા એક બીજાના પ્રેમમાં પડ્યાં. આને કૃષ્ણએ પ્રોત્સાહન હતું કેમકે તેમને અર્જુન ખૂબ પ્રિય હતો અને તેઓ તેમની બહેન સુભદ્રા માટે સર્વોત્તમ વર ઈચ્છતાં હતાં. સમગ્ર પરિવાર સુભદ્રાના અર્જુનની ચોથી પત્ની બનવાના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરશે તે જાણતા તેમણે આ યુગલને ઈંદ્રપ્રસ્થ ભાગી જવાની વ્યવસ્થા કરી આપી. સુભદ્રાનું હરણ નથે થયું તે સાબિત થાય માટે તેમણે રથ હંકારવાનું સુભદ્રાને કહ્યું. આમ ઉલટું સુભદ્રાએ અર્જુનનું હરણ કર્યું એમ કહેવાયું. અર્જુન સુભદ્રાને અભિમન્યુ નામે એક જ પુત્ર થયો. અભિમન્યુ અને તેની પત્નિ ઉત્તરાને પરિક્ષિત નામે એક પુત્ર થયો જેનો જન્મ યુદ્ધભૂમિ પર અભિમન્યૂના મૃત્યુ પછી થયો. પરિક્ષિત કુરુ કુળનો એક માત્ર વારસદાર રહ્યો અને તે યુધિષ્ઠીર પછે પાંડવ રાજ્યનો રાજ બન્યો.

ગાંડિવ[ફેરફાર કરો]

ઈંદ્રપ્રસ્થ પાછા ફરવાના ટૂંક સમય પછી, અર્જુન શ્રી કૃષ્ણ સાથે ખાંડવાના વનમાં ગયાં. ત્યાં તેમને અગ્ની દેવ મળ્યાં. તેમની તબિયત ખૂબ ઢીલી થઈ ગઈ હતી. કોઈ એક રાજા ખૂબ યજ્ઞ કરતો હતો અને તેમં અગ્નીને ખૂબ ઘી પાતો હતો. તેને લીધે તેમની તબિયત બગડી હતી. આ માંથી ઠીક થવા માટે તેમને જંગલ સ્વાહા કરવાની જરૂર હતી. પણ તે જંગલમાં તક્ષક નામના નાગ રાજ રહેતા હતાં તે ઈંદ્રના મિત્ર હતાં. જ્યારે અગ્ની તે જંગલને બાળવા જતા ત્યારે ઈંદ્ર ત્યાં વરસાદ પાડતાં. અર્જુને અગ્ની દેવને કહ્યું તે ઈંદ્રનો સામનો કરી શકે તેવી શસ્ત્રો ચલાવવામાં નિપુણ છે પણ તે માટે તેને દીવ્ય ધનુષ્યની જરૂર છે જે ઈંદ્રના શક્તિશાળી શસ્ત્રોનો સામનો કરી શકે અને તે દરમ્યાન તૂટે નહીં. અગ્ની એ ત્યાર બાદ વરુન દેવનું આવાહન કર્યું અને અર્જુનને દીવ્ય ધનુષ્ય “ ગાંડીવ” અર્પણ કર્યું. તેને વાપરનારનો યુદ્ધમાં વિજય થતો. ભવિષ્યમાં થનારા તમામ યુદ્ધમાં તેણે અર્જુન માટે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. વધારામાં તેમણે અર્જુનને કદીના થાકે અને સામાન્ય શસ્ત્રોથી ઘયલ ન થાય એવા સફેદ અશ્વ જોડેલો દિવ્ય રથ પણ આપ્યો. અર્જુને અગ્ની દેવને આગળ વધવા કહ્યું અને તે તેના પિતા ઈંદ્ર સાથે યુદ્ધે ચડ્યો.આ યુદ્ધ ઘણાં દિવસો અને રાતો સુધી ચાલ્યું. આકાશ્વાણી થઈ અને તેમાં અર્જુન અને કૃષ્ણને વિજયી ઠરાવાયા અને ઈંદ્રને ચાલ્યા જવા જણાવ્યું.

મયસભા[ફેરફાર કરો]

જંગલના દવાનળમાં અર્જુને મય નામના એક અસુરને બચાવી લીધો જે એક મશહૂર વાસ્તુ કાર હતો. આ ઉપકારના બદલામાં મયએ યુધિષ્ઠીર માટે એક વૈભવી રાજ કક્ષ બનાવ્યો, જેવો વિશ્વમાં ક્યાંય ન હોય. એ આ કક્ષ હતો જે દુર્યોધનની ઈર્ષ્યાની ચરમ સીમાનુંકારણ બન્યો. જેને કારણ દ્યુત રમાયું.

વનવાસ[ફેરફાર કરો]

અર્જુનના ઈંદ્રપ્રસ્થ આવ્યાં પછી મહાભારતની ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાતી ઘટનાઓ ઘટી જેના પરિણામે પાંડવોને તેમની પત્ની દ્રૌપદીનો વિરહ સહેવો પડ્યો. આ કાળ દરમ્યાન અર્જુને મેળવેલ તાલિમ ખૂબ ઉપયોગિ થઈ પડી

પશુપત": ગુપ્તવાસના પાંચમા વર્ષ દરમ્યાન અર્જુન સૌને છોડી શીવજીના અંગત શસ્ત્ર પશુપત કે જે એટલું શક્તિશાળી હતું કે કોઇ પણ શસ્ત્રનો સામનો કરી શકે તેને મેળવવા શીવજીના તપ માટે હિમાલય જવા નીકળી પડે છે અર્જુને લાંબાસમય સુધી તપસ્યા કરી અને શીવજી પ્રસન્ન થયાં પણ તેની વધુ પરીક્ષા કરવા નક્કી કર્યું. તેમણે એક અસુરને મોટા વરાહના રૂપે તૈયાર કર્યો જે અર્જુનની તપસ્યા ભંગ કરે. વિરાહથી ચિડાઇ અર્જુને તેનો પીછો કર્યો અને તેને મારવા તેના પર તીર છોડ્યાં. તેજ સમયે એક તોછડા શિકારી (શિવજી) બીજું તીર પણ તે વરાહને વાગ્યું. શિકારી (કિરાત) અને યોદ્ધાના ગર્વ આધીન અર્જુન વચ્ચે કોના તીર દ્વારા વરાહ મર્યો તે વચ્ચે વિવાદ થયો. આ વિવાદ દ્વંદ્વયુદ્ધમાં પરીણમ્યો. શિકારીએ થોદાજ સમયમાં અર્જુનને અસ્ત્ર રહિત કરી દીધો. પોતાની હારથી લજ્જાસ્પ્દ થઈ અર્જુન સાધના માટે બનાવેલ શીવ લિઁગ તરફ ફર્યો અને ઉપાસના કરવા લાગ્યો. તે જે પણ ફૂલો ચઢાવ્યા તે સૌ જાદુથી કિરાત પર ચડવા લાગ્યાં. અર્જુન શિકારીની કરી ઓળખ પામી જાય છે અને શીવજી ના પગે પડે છે. શીવજી છેવટે તેને પશુપથ નું જ્ઞાન આપે છે. આ અશ્ત્ર મેળવી તે પોતાના જૈવિક પિતાને મળવા ઇંદ્રલોક જાય છે અને દેવો દ્વારા વધુ જ્ઞાન મેળવે છે. વધારામાં તે નિવત્કવચ અને કાલકેય નામના આકાશમાં રહેનારા અને દેવોને રંઝાડનાર બે અસુરોનો પણ નાશ કરે છે. આ બે રાક્ષસોએ બ્રહ્માજી પાસે દેવોથી અજેય રહેવાનું વરાદાન મેળવેલું હતું. દેવોની તાલીમ દ્વારા અર્જુન માનવ હોવાથી તેમને સફળતાથી મારી શક્યો.

ઉર્વશી નો શાપ ઇંદ્રલોકમાં ગાળેલા સમય દરમ્યાન ઉર્વશી નામની અપ્સરા અર્જુન પ્રત્યે આકર્ષિત થઇ અને અર્જુન સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. ભૂતકાળમાં ઉર્વશી ના લગ્ન પૌરવ નામના રાજા સાથે થયાં હતાં અને તેના દ્વારા તેમને આયુશ નામે એક પુત્ર હતો જે અર્જુનનો દૂરનો પિતરાઇ થતો હતો. આ સંબંધ અનુસાર ઉર્વશિ તે ઉર્વશીને માતા સમાન જોતો હતો. આમ જણાવી તેણે ઉર્વશીના પ્રસ્તાવનો અસ્વીકાર કર્યો. એક અન્ય મત અનુસાર ઉર્વશી અર્જુનના પિતા ઇંદ્રના દરબારની અપ્સરા હોવાથી તેને તે અમુક હદે માતા સમાન નીહાળતો હતો. પોતાનો અસ્વીકાર ઉર્વશીને અપમાન સમાન લાગ્યો. તેણે અર્જુનને સમજાવ્યું કે પૃથ્વીના કોઇ સંબંધો સ્વર્ગની અપ્સરાને બંધનકારી નથી. તેમ છતાં અર્જુન પોતાની વિચાર બંધન માંથી બહાર ન આવી શક્યો અને ઉર્વશીને કહ્યું ૢ ૘ હું તો આપની સમક્ષ એક બાળક છું૘ આ ઉત્તર સાંભળી ઉર્વશીએ અર્જુનને નપુસકતાનો શાપ આપ્યો. ઇંદ્રએ તેને શાપ ઘટાદવાનો કહ્યું આથી તેણે શાપની અવધી એક વર્ષ કરી અને પોતાના જીવનનો કોઇપણ એક વર્ષ તે પસંદ કરી વ્યંડળ બની શકે તેવી જોગવાઇ રાખી. આ શાપ અર્જુન માટે વરદાન સાબિત થયો અને તેને તેણે ખૂબ જ અસર કારાક રીતે વનવાસના છેલ્લાં વર્ષ દરમ્યાન કર્યો જ્યારે તેમણે ગુપ્તાવાસમાં રહેવાનું હતું. કૌરવ સાથેના કરાર અનુસાર તેઁઅને ૧૨ વર્ષ દેશવટો સહી તેરમા વર્ષે ગુપ્તાવાસમાં રહેવાનુ હતું. આ વર્ષ તેમણે વિરાટ રાજ્યમાં ગાળ્યો. અર્જુને આ વર્ષે ઉર્વશીના શાપનો ઉપયોગ કરી વ્યંડળતરીકે ગાળ્યો. તેને બ્રિહનાલ નામ લીધું. તે વર્ષના અંતે અર્જુને એકલે હાથે વિરાટ પર ચડી આવેલી કૌરવ સેનાને હરાવી હતી. તેની તે બહાદુરીના બદલા સ્વરૂપે અને પાંડવોની ખરી ઓળખ મેળવતા વિરાટ રાજે પોતાને કન્યા ઉત્તરાને અર્જુન સાથે પરણાવી. ઉંમરના અંતર ઉપરાંત વ્યંડળ સ્વરૂપે નૃત્ય અને સંગીતનો પ્રશિક્ષક હોવાથી અર્જુને ઉત્તરાને કન્યા સમાન ગણી હોવાથી મૂંઝવણ વ્યક્ત કરી. અને જણાવ્યું કે ઉત્તરાના વિવાહ તેના પુત્ર અભિમન્યુ સાથે કરવામાં આવે. આ વિવાહ થકી જન્મેલ બાળક કુરુ કુળનો એક માત્ર વારસ જીવીત રહેવાઅ પામ્યો.

હનુમાનજી[ફેરફાર કરો]

કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ દરમ્યાન કૃષ્ણની અંગત દેખરેખ અને દોરવણી ઉપરાંત હનુમાનજી નો પણ ટેકો હતો. અર્જુન રથ પર હનુમાનજીના ધ્વજ સાથે યુદ્ધ ભૂમિમાં ઉતર્યો. આનું કારણ અર્જુન અને હનુમાનજી વચ્ચે ઘટેલી એક ભૂતકાળની ઘટના હતી. રામેશ્વરમાં જ્યાં સીતાને બચાવવા જતાં શ્રી રામે લંકા સુધી પુલ બાંધ્યો હતો ત્યાં હનુમાનજી અર્જુનને એક સામાન્ય વાનર સ્વરૂપે મળ્યાં. પુલ બનાવવા ૝વાનરો૝ની મદદ લેવા કરતાં રામે તીરનો જ પુલ કેમ ન બનાવ્યો તેવી શંકા પ્રકટ પણે વ્યક્ત કરતા હનુમાનજીએ (સામાન્ય વાનરના રૂપમાં) માત્ર તેનોજ ભાર ખમી શકે એવો પુલ બનાવવા આહવાન કર્યું. વાનરની ખરી ઓળખથી અજાણ એવા અર્જુને તે આહવાન સ્વીકારી લીધું. ઘડી ઘડી અર્જુને બનાવેલ પુલને આ વાનર તોડી પાડતો. પોતાની આવી અસમ્ર્થતા જોઇને અર્જુને અત્યંત હતાશ થઇ ગયો અને તેણે આત્મ હત્યાની તૈયારી કરી. ત્યારે વિષ્ણુ પ્રકટ થયાં અને અર્જુનને તેના ગર્વ બદલ અને હનુમાનને અર્જુનેને અસમર્થ (હીન) બતાવવા બદલ ઠપકો આપ્યો. પોતાના પશ્ચ્યાતાપ સ્વરૂપે અને વળતર સ્વરૂપે હનુમાનજી ભવિષ્યના મહાયુદ્ધમાં અર્જુનના રથને સદ્ધર અને મજબૂત રાખવા વચન આપ્યું.

ભગવદ્ ગીતા[ફેરફાર કરો]

[[ચિત્ર:krishna-arjun.jpg|thumb|right|Lord Krishna shows his Vishwarupa to Arjuna on the Kurukshetra war field. કુરુ ક્ષેત્રની યુદ્ધ ભૂમિ પર પ્રભુ શ્રી કૃષ્ણ અર્જુનને પોતાનું વિશ્વ રૂપ બતાવે છે. અને ભાગવદ ગીતાનો બોધ આપે છે. શ્રી કૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામ દ્વારીકાના રાજા, યુદ્ધમાં નિષ્પક્ષ રહેવાનું નક્કી કરે છે કારણકે પાંડવો અને કૌરવો બન્ને યાદવોના સંબંધિ હતાં અને મામાઈ ભાઈઓ હતાં. પણ કૃષ્ણએ અર્જુનની પડખે રહી તેની રક્ષા કરવાનું નક્કી કર્યું. શ્રી કૃષ્ણએ ૧૮ દિવસના તે યુદ્ધમાઁ અર્જુનના સારથિ બનીને ઘણાઁ અવસરે અર્જુનની રક્ષા કરી અને તેને મૃત્યુ બચાવ્યો. શ્રી કૃષ્ણના સંદર્ભમાં સારથિનો ભાવાર્થ માર્ગદર્શક તરીકે છે. અર્જુનના પ્રાણની રક્ષા કરવા સાથે શ્રી કૃષ્ણ અર્જુનને ધર્મ પણ ભાગવદ ગીતા દ્વારા સમજાવે છે. એમ બને છે - જ્યારે યુદ્ધ ભૂમિ પર બનેં સેના એકબીજાની સામે ઉભી રહે છે ત્યારે અર્જુનનું હૃદય ભરાઈ આવે છે. તે સામે જુએ છે તો તેના જ ભાઈભાંડુ દેખાય છે. તેનાજ વડીલો દેખાય છે જેના ખોળામાં તેણે પોતાનું બાળપણ ખૂંદ્યુ હતું, તેના જ ગુરુ જેમણે તેને પ્રથમ વખત ધનુષ્ય પકડતાં શીખવાડ્યું હતું. માત્ર એક રાજ્ય માટે શું આવા ગુણીજનોની પોતાના ભાઈ ભાંડુઓની હત્યા કરવાનું યોગ્ય છે? આ પ્રશ્ને તે વિચલીત થઈ ઉઠ્યો. અર્જુનનું હદય આ વિચારે હતાશ થઈ જાય છે અને તે કૃષ્ણનું માર્ગદર્શન ચાહે છે. આ ક્ષણે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ભાગવદ ગીતા તેને સમજાવે છે. આ હીન્દુ ધર્મ ની સૌથી પવિત્ર ગ્રંથ છે. આમાં કૃષ્ણ અર્જુનને વ્યક્તિગત સંબંધો, અંતિમ નુકશાન કે ફાયદો આદિને ચિંતા કર્યા વગર ધર્મ માટે સત્ય માટે લડવા જણાવે છે, તે જ વ્યક્તિનું કર્તવ્ય છે તેમ સુચવે છે. આજ કર્તવ્ય અન્ય સૌ ધ્યેય થી મહાન છે. ભાગવદ ગીતા પ્રભુ કૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચે થયેલ વાર્તાલાપનો લેખ છે. પ્રભુ શ્રી કૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચે સંબંધનો એક આદર્શ સ્થાપિત કરે છે - પ્રભુ દ્વારા માર્ગદર્શિત માનવ. ભાગવદ ગીતા એક વ્યક્તિ કે જે ભયાનક સૈદ્ધાંતિક ગડમથલમાં ફસાયો છે તેને નૈતિક મૂલ્યોનો માર્ગ સમજાવે છે આ હિન્દુત્વનું મહત્વનો ગ્રંથ છે.

કુરુક્ષેત્ર[ફેરફાર કરો]

આમ શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા અન્ય કોઈ પણ કર્તવ્ય કરતાં સત્ય અને ન્યાયના રસ્તે ચાલવું એ સૌથી મહાન કર્તવ્ય છે તેવો બોધ પામી અર્જુન યુદ્ધમાં ભાગ લેવા પાં ડવો ની જીત માટે શસ્ત્ર ઉપાડે છે.

કર્ણ વધ[ફેરફાર કરો]

અર્જુને કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ દરમ્યાન તેના જ એક ભાઈ કર્ણ નો વધ કર્યો જે પાઁડવો વિરુદ્ધ કૌરવોને પક્ષે લડતો હતો. અર્જુને કર્ણનો વધ તેની સાથેના સંબંધને અજાણતા કર્યો. કર્ણ અને અર્જુન વચ્ચે વેર ત્યારે નિર્માણ થયું જ્યારે રાજ પરીક્ષામાંથી કુળને આધારે ગુરુ દ્રોણે કર્ણને અર્જુનનો સામનો કરતાં અટકાવ્યો હતો અને તેણે તે અપમાનનું વેર વાળવાની પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. દ્યુતનીએ હાર પછી કર્ણે દ્રૌપદી અને પાંડવોનું ભરી સભામાં અપમાન કર્યું હતું વળી તેણે અભિમન્યૂની નિર્મમ હત્યામાં કર્ણ પણ બરાબરનો ભાગીદાર હતો આન લીધે અર્જુન પણ કર્ણના વધ માટે આતુર હતો. આને લીધે અભિમન્યૂની વીર ગતિને બીજે જ દિવસે અર્જુને કર્ણના પુત્રના વધ માટે ભીમને સહાય કરી. આ ઘટનાઓની પૂર્વ ભૂમિકામાં બનેં વીર યોદ્ધાઓ વચ્ચે યુદ્ધ ના અંતિમ ચરણમાં ભયંકર દ્વંદ્વ થયું. ઘણાં લાંબા સમય સુધી બનેં યોદ્ધાઓ દ્વારા એક બીજા પર એકથે એક ચડિયાતા અસ્ત્રોના પ્રહાર કરાતાં ગયાં. તેમનું કૌશલ અને વીરતા અન્ય સૌ સૈનિકોની ચર્ચાનો વિષય બની ગઈ. કર્ણ એ જાણતો હતો કે તે સામાન્ય શસ્ત્રોથી અર્જુનને પરાસ્ત કરી નહીં શકે આથી તણે સર્પાસ્ત્ર ઉપાડ્યું. આ સર્પા સ્ત્રનો ઉપયોગ તે માત્ર એક જ વખત કરશે એવું વચન તેણે કુંતીને આપ્યું હતું. તે અર્જુન પર સર્પાસ્ત્ર થી વાર કરે છે પણ સર્પ અશ્વસેન અર્જુનને મારી નાખવા તેમાં પ્રવેશ કરે છે જેની માતાને અર્જુને મારે નાખી હતી. પણ અણીના સમયે શ્રી કૃષ્ણ અર્જુનને બચાવી લે છે. આથી અર્જુનનો ક્રોધ ભભૂકી ઉઠે છે તે કર્ણ પર અસંખ્ય બાણોની વર્ષા કરે છે અને કર્ણ ઘાયલ થઇ જાય છે. જ્યારે કર્ણ પોતાનો રથ ઉપાડવા મથે છે ત્યારે કૃષ્ણ અર્જુનને ઘાયલ અભિમન્યૂ તરફ કર્ણના દયાહીન ક્રૂર અને અનૈતિક હુમલાની યાદ દેવડાવી તેની હત્યા કરવા કહે છે. આમ અર્જુન કર્ણની હત્યા કરે છે. અંતે કર્ણના પાપ તેની જ આડે આવે છે અને તે મૃત્યુ પામે છે. મહાભારતમાઁ હજી વધુ ઉદાહરણ સામે આવે છે કે માણસે કરેલા કર્મો જ તેની નિયતી કેવી હશે તે નક્કી કરે છે. માટે સારી નિયતી માટે સારા કર્મો કરવા.

જયદ્રથ વધ[ફેરફાર કરો]

એક અન્ય યાદગાર ઘટનામાં અર્જુન તેના પુત્ર અભિ મન્યુની મૃત્યુનો બદલો લેતાં કૌરવોની અક્ષૌહિણી સેનાના ૧૦૯૩૫૦ સૈનિકોને એક જ દિવસમાઁ સાફ કરી નાખે છે. અભિ મન્યૂને કૌરવ સેનાના સૌ મહારથીઓ એ સાથે મળીને ચક્રવ્યુહમાં તેની હત્યા કરી હતી તે પણ ત્યારે કે જ્યારે તે થાકે ગયો હતો શસ્ત્રો વિહીન થઇ ગયો હતો. ચક્રવ્યુહની રચના ને તોડવાની કળા માત્ર કૃષ્ણ અર્જુન દ્રોણ અને કૃષ્ણનો પુત્ર પ્રધ્યુમ્ન જ જાણતો હતો. અભિમન્યૂના વધ પછી અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લી ધી હતી કે જો બીજા દિવસે સાંજ સુધી તે સિંધુ નરેશ જયદ્રથનો બવધ નહિ કરે તો તે અગ્ની સ્નાન કરશે. આથી કૌરવો એ જયદ્રથને અર્જુનને તેનાથી દૂર રાખવા અક્ષૌહીણી સેના ગોઠવી. દિવસ દરમ્યાન અક્ષૌહીણી સેના નો વધ છતાં અર્જુન તે જય દ્રથ સુધી પહોંચી ના શક્યો અને તેમની વચ્ચે હજી ઘણાં સૈનિકો હતાં. સૂર્યાસ્તનો સમય નજીક આવ્યો અને સૌને ખાત્રી થઇ ગઇ કે હવે અર્જુનનો અગ્નિ પ્રવેશ અટળ છે. પોતાના મિત્રનુઁ ભાવે જોતાં કૃષ્ણે સુદરશન ચકર વાપરી સૂર્યને ધાંકી દીધો અને નકલી સૂર્ય ગ્રહણની ભ્રમણા નિર્માણ કરી. સૂર્યાસ્ત થયેલો જાણી કૌરવો અર્જુનના પરાભવનીએ ખુશીઓ મનાવવ લાગ્યાં. જયદ્રથ પન તે ખુશીમાંપોતાની સંતાવાની ગુપ્ત જગ્યામાંથી બહાર નીકળી આવ્યો. કૃષ્ણએ આ તકે ચક્ર હટાવી લીધું સૂર્ય બહાર આવી ગયો અને તેમણે અર્જુનને જયદ્રથને મારી નાખવા વિનંતી કરી. અર્જુને એક શક્તિશાલી બાણ ના પ્રહાર વડે જયદ્રથને હણી દીધો. કૃષ્ણ દ્વારા પોતાના સાચા અને ધર્મના પંથે ચાલનારા ભક્તોની કરાતી રક્ષાની વાત અધૂરી રહી જાય જો હજી એક વાતની નોંધ ન લેવાય. જયદ્રથના દુષ્ટ અને પાપી પિતા વૃધક્ષેત્ર એ જયદ્રથને એવું વરદાન આપ્યું હતુઁ કે જેના દ્વારા તેનું માથું ધરાશાયી થશે તેનુઁ તત્કાળ માથું ફાટીએ જઇ મોત થશે. કૃષ્ણના કહેવા પર અર્જુને બાણ એવી રીતે ચલાવ્યું કે જેથી જયદ્રથનું માથું યુદ્ધભૂમિ પાસે ધ્યાન ધરી રહેલ તેના પિતાના ખોળામાં પડ્યું. અચાનકક ચોંકીને ઉભા થતાં તેના પિતાના ખોળામાંથી જયદ્રથનું માથું જમીન પર પડ્યું અને તત્કાળ તેના પિતાનું મોત થયું.

યુદ્ધ પછી[ફેરફાર કરો]

યુદ્ધ પછી પાંડવો અખંડ હસ્તિનાપુરના રાજા બન્યા. ત્યાર બાદ યુદ્ધમાં તેમના સાથી રાજાઓનો સાથ અને વિરોધી રાજાઓની હાર થકી તેમને લાગ્યું કે તે અશ્વમેઘ યગ્ય માટેનો ઉચિત સમય છે જેના પછી તેઓ પોતાને ચક્રવર્તી ઘોષિત કરી શકે. આ યગ્યની વિધી અનુસાર મંત્રોચાર પછી એક ઘોડાની આહિતિ અપાય છે અર્થાત યજ્ઞ પછી એક ઘોડાને તેની ઇચ્છા અનુસાર ભટકવા છૂટો છોડી દેવામાં આવે છે. તે ઘોડો જે જે ભૂમિ પર જાય ત્યાંના રાજા એ યા તો તેના માલિક અર્થાત્ યુધિષ્ઠીરનું આધિપત્ય સ્વીકારવું અથવા તેની સામે યુદ્ધ કરવું. આ મુક્ત વિહરતા ઘોડા પાછળ અર્જુન શસસ્ત્ર ઘોડો લઇને ગયો. ક્યાંક રાજાઓએ સમર્પણ કર્યું તો ક્યાંક તેને શસત્ર પ્રતિરોધનો સામનો પણ કરવો પડ્યો. આમ પાંડવોના રાજ્યની સીમા વધારવામાં તેનો મોટો ફાળો રહ્યો. તેની ઉત્તરપથની કૂંચમાં લગભગ ૩૦ જેટલાં રજવાડા કે નો અંત થયો જેવા કે પ્રજ્યોતિશા, ઉલુકા, મોડાપુરા, વામદેવ, સુડામણ, સુશાંકુળ, ઉત્તર ઉલ્લુકા પુરુ કુળ વિશ્વગાસ્વ, ઉત્સવ સંકેત, લોહીત, ટ્રિગર્તા, દારવ, અભિસર, કોકોંડાણા, ઉર્સા, સિંહપુર, સુહ્મા, સુમલા, બલ્હિકા, કમ્ભોજ. ત્યાર પછી આ ડાકુ ટોળકીઓ પરવતી ક્ષેત્રો તરફ પલાયન કરી ગઇ ત્યર પછી અર્જુન શકદ્વીપ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યો અને તેણે લોહા, પરમ કુમ્ભોજ, ઉત્તર રિશિક, લીમ્પુરુષ, હરતક, ગાંધર્વ અને ઉત્તરકુરુ આદિને હરાવ્યાં. તે સમય પછી ઉંમર થતાં પાંડવ ભાઈઓએ સંસારની માયા ઓ છોડી દેવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમને રાજપાટ અભિમન્યૂના પુત્ર પરીક્ષીતની સોંપી દીધું. ત્યાર બાદ તેમણે હાડ ગાળવા હિમાલય તરફ પ્રયાણ કર્યું.

કર્ણ વચ્ચે તફાવત[ફેરફાર કરો]

અર્જુન અને કર્ણ આમ તો ઘણી સામાન્યતા છે. બનેં કુશળ ધનુર્ધર હતાં અને બનેં એ દ્રૌપદી મેળવવા સ્વયંવરમાં ભાગ લીધો હતો. બનં વચ્ચે ઉઉંડી સામ્યતા તો તેમાં છે કે બંને એ કૌરવોને લોહીના સંબંધે કે મિત્રાચારીના હિસાબે નજીકના જાણ્યાં. કૃષ્ણ સાથે કર્ણનો પ્રવાસ ભાગવદ ગીતા જેવો જ છે જેમાં કૃષ્ણ અર્જુનનએ પોતાના કર્તવ્યનું ભાન કરાવે છે. તેમના નિર્ણયો અને નિપજેલા પરિણામની તેમના પર અને તેમના પરિવારો પર થયેલ અસર આદિ બતાવી કર્તવ્યના મહત્વનું વર્ણન કરેલ છે. અર્જુન એક આદર્શ વિધ્યાર્થી, એકાગ્રતા પરિસીમા તરીકે એક સુંદર ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. કૃષ્ણના તેની તરફના સંલગ્નતા સાથે હોવા માત્રથી કેટલા વરદાન તે મેળવી શક્યો હતો. અમુક કૃત્યો જેથી તેના નામને દાગ લાગ્યું તે છે, ભીમ દ્વારા કર્ણના પુત્રના વધ માટે પાછળથી થયેલ સહાયતા, શીખંડીની સહાયતા દ્વારા થયેલ ભીષ્મ પિતાની હત્યા અને તેના ભાઈ યુધિષ્ઠીર દ્વારા બોલાયેલ અસત્ય જેથી ગુરુ દ્રોણની હત્યા થઇ.

અન્ય નામો[ફેરફાર કરો]

• પાર્થ (કુંતીનું અન્ય નામ -”પૃથા”નો પુત્ર). • જીષ્ણુ (અજેય) • કિરીત ( ઇંદ્ર દ્વારા ભેટમાં મળેલ - ચમકતું મુગટ) • શ્વેત વાહન ( એક ચમકતો દૈવી ઘોડો) • ભીભસ્તુ (ગોરો લડવૈયો) • વિજય (જીતેલો) • ફાલ્ગુણ (ઉત્તર ફાલ્ગુણ નક્ષત્રમાં જન્મેલ) • સાવ્યસાચી (બનં હાથે બાણ છોડી શકનાર) • ધનંજય (મહા સંપત્તિનો ધની) • ગાંડીવ (ગાંડીવના નામના ધનુષ્યનો ધારક) • કૃષ્ણ (શામ ચામડી વાળો, પાંડુ દ્વારા અપાયેલ નામ જેને કૃષ્ણ પ્રિય હતો.) • કપીદ્વજ (વાનરના ધ્વજ વાળો) • ગુડકેશ (નિંદ્રાને જીતનાર, ભયંકર કાળી રાત્રે ધનુર્વિધ્યાના અભ્યાસ કરતાં આ નામ મળેલ)

સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]