આશા ભોંસલે

આશા ભોંસલે
જન્મ	૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૩  સાંગલી
મૃત્યુ	૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬  મુંબઈ
અભ્યાસ સંસ્થા	Balmohan Vidyamandir
વ્યવસાય	ગિટાર વાદક, પાર્શ્વગાયક
કાર્યો	list of songs recorded by Asha Bhosle
જીવન સાથી	આર. ડી. બર્મન
કુટુંબ	હૃદયનાથ મંગેશકર
વંશ	Mangeshkar Family, Manikya Dynasty
પુરસ્કારો	દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર (૨૦૦૦) પદ્મવિભૂષણ (કલા, ૨૦૦૮) ૧૦૦ સ્ત્રીઓ (BBC) (૨૦૧૫) National Film Award for Best Female Playback Singer (Mera Kuchh Saamaan, For her rendition with high professional skill and expression, of the many nuances of emotion and meaning of the highly poetic lyrics., ૧૯૮૮)
વેબસાઇટ	http://ashabhosle.com

આશા ભોંસલે (૧૯૩૩-૨૦૨૬) હિન્દી ફિલ્મ સંગીતની ખ્યાતનામ પાર્શ્વ ગાયિકા હતાં. તેઓ પાર્શ્વગાયિકા લતા મંગેશકરના નાના બહેન અને દીનાનાથ મંગેશકરની પુત્રી હતા. તેમણે ફિલ્મોમાં અને ફિલ્મોની બહાર કુલ મળીને ૧૪ હજારથી વધુ ગાયનો ગાયાં છે.

૧૯૪૪માં તેમનાં ભાઈબહેનો લતા, મીના, ઉષા અને હૃદયનાથ મરાઠી ફિલ્મ ‘માઝં બાળ’માં તેમણે સૌપ્રથમ વાર પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. તેમણે શાસ્ત્રીય સંગીત, ગઝલ અને પૉપ સંગીત એ તમામ ક્ષેત્રોમાં પોતાની સિદ્ધી પુરવાર કરી છે. આ ઉપરાંત તેમણે ગુજરાતી સહિત ભારતીય ઉપખંડની ઘણી ભાષાઓમાં તેમ જ અંગ્રેજી, રશિયન અને ચેકોસ્લોવેકિયન ભાષામાં પણ પોતાના અનેરા કંઠ વડે ગીતો ગાયેલાં છે.

૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૩ના દિવસે મહારાષ્ટ્રના સાંગલીમાં દીનાનાથ મંગેશકરના ઘરે તેમનો જન્મ થયો હતો. લગ્ન પછીની શરૂઆતની કારકિર્દીમાં તેમણે ઓછા બજેટવાળાં ચલચિત્રોમાં પાર્શ્વગાયિકા તરીકે ગીતો ગાઈને પોતાના કુટુંબનું ભરણપોષણ કર્યું હતું, પરંતુ ૧૯૫૭માં ઓ. પી. નય્યરના સંગીતનિર્દેશન હેઠળનાં ‘નયા દૌર’ અને ‘તુમ સા નહીં દેખા’ બે ચલચિત્રોએ તેમને માટે નવાં દ્વાર ખોલી આપ્યાં. ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ ૯૨ વર્ષની વયે મુંબઈ ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું.

પ્રારંભિક જીવન

આશાલતા દીનાનાથ મંગેશકરનો જન્મ સાંગલીના ગોઅર નામના નાનકડા ગામમાં થયો હતો, જે તે સમયે સાંગલી (હવે મહારાષ્ટ્ર)ના રજવાડાનો ભાગ હતું. તેમનો જન્મ પંડિત દીનાનાથ મંગેશકરના સંગીત પ્રેમી પરિવારમાં થયો હતો. પંડિત દીનાનાથ મરાઠી અને કોંકણી મૂળના હતા, જ્યારે તેમની પત્ની શેવંતી ગુજરાતી હતાં. પંડિત દીનાનાથ મરાઠી સંગીતમંચના ખ્યાતનામ અભિનેતા અને શાસ્ત્રીય ગાયક હતા. જ્યારે તેઓ નવ વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. પરિવાર પુણેથી કોલ્હાપુર અને પછી મુંબઈ રહેવા ગયો. તેમણે અને તેમની મોટી બહેન લતા મંગેશકરે તેમના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે ફિલ્મોમાં ગાવાનું અને અભિનય કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે મરાઠી ફિલ્મ 'માઝા બાલ' (૧૯૪૩) માટે તેમનું પહેલું ફિલ્મ ગીત "ચલા ચલા નવ બાલા" ગાયું હતું. ફિલ્મનું સંગીત દત્તા દાવજેકરે આપ્યું હતું. તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં પદાર્પણ હંસરાજ બહેલની ફિલ્મ 'ચુનરિયા' (૧૯૪૮) ના ગીત "સાવન આયા" થી કર્યું હતું. જોકે, તે જ વર્ષે 'ચુનરિયા' પહેલા તેમની અન્ય એક ફિલ્મ 'અંધોં કી દુનિયા' રિલીઝ થઈ હતી. આ બંને ફિલ્મોમાં તેમણે ત્રણ-ત્રણ ગીતો ગાયા હતા. એક પાર્શ્વગાયિકા તરીકે તેમનું પ્રથમ સોલો (એકલ) હિન્દી ગીત ફિલ્મ 'રાત કી રાની' (૧૯૪૯) માટે ગાયું હતું.

આશા ભોંસલેએ પોતાની જાતને એક "આકસ્મિક ગાયિકા" (Accidental Singer) તરીકે વર્ણવી છે. તેમણે સંગીતની તાલીમ કોઈ વિધિવત ક્લાસ દ્વારા નહીં, પરંતુ તેમના પિતા દીનાનાથ મંગેશકર, તેમના શિષ્યો અને પોતાની મોટી બહેન લતા મંગેશકરને ધ્યાનથી સાંભળીને મેળવી હતી. વધતી ઉંમર છતાં તેમણે દૈનિક રિયાઝ (અભ્યાસ)નો ક્રમ જાળવી રાખ્યો હતો અને તેઓ માનતા કે સંગીત તેમના માટે "શ્વાસ લેવા જેટલું જ અનિવાર્ય" છે. પશ્ચિમી સંગીત શૈલી અપનાવવા પાછળ તેમણે એલ્વિસ પ્રેસ્લી અને બિલ હેલી જેવા કલાકારોના પ્રભાવનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

તેમની બહેનો, લતા અને ઉષા મંગેશકર પ્રખ્યાત પાર્શ્વગાયિકાઓ રહી છે. જ્યારે તેમની મોટી બહેન મીના મંગેશકર અને નાના ભાઈ હૃદયનાથ મંગેશકર સંગીત દિગ્દર્શક તરીકે જાણીતા છે.

કારકિર્દી

આશા ભોંસલે (૨૦૦૮માં)

૧૯૪૦ના દાયકાના અંતથી ૧૯૫૦ના દાયકાની શરૂઆત સુધી, ગીતા દત્ત, શમશાદ બેગમ અને લતા મંગેશકર જેવી અગ્રણી પાર્શ્વગાયિકાઓનું મુખ્ય અભિનેત્રીઓ અને મોટી ફિલ્મોના ગાયન પર પ્રભુત્વ હતું. જોકે, ૧૯૫૦ના દાયકા દરમિયાન, આશા ભોંસલેએ હિન્દી ફિલ્મોમાં મોટાભાગની અન્ય પાર્શ્વગાયિકાઓ કરતા વધુ ગીતો ગાયા હતા.

આમાંના મોટાભાગના ગીતો ઓછા બજેટની ફિલ્મોમાં હતા. તેમના શરૂઆતના ગીતો એ. આર. કુરેશી, સજ્જાદ હુસૈન, એસ. મોહિન્દર, સરદાર મલિક, ગુલામ મોહમ્મદ અને અન્ય કેટલાક સંગીતકારો દ્વારા સ્વરબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૫૨માં સજ્જાદ હુસૈનના સંગીત નિર્દેશન હેઠળ ફિલ્મ 'સંગદિલ' માં ગાયેલા ગીતોથી તેમને સારી એવી ઓળખ મળી. તે જ વર્ષે ઓ. પી. નૈયરના માર્ગદર્શન હેઠળ ફિલ્મ 'છમ છમા છમ' માં તેમને મુખ્ય ગાયિકા તરીકે તક મળી, જેમાં તેમણે ૧૧ માંથી ૧૦ ગીતો ગાયા હતા. પરિણામસ્વરૂપ, ફિલ્મ નિર્દેશક બિમલ રોયે તેમને 'પરિણીતા' (૧૯૫૩) માં ગાવાની તક આપી. ત્યારબાદ રાજ કપૂરે તેમને 'બૂટ પોલિશ' (૧૯૫૪) ના તમામ ગીતો ગાવા માટે સાઈન કર્યા, જેનાથી તેમની લોકપ્રિયતામાં ઘણો વધારો થયો.

ઓ. પી. નૈયરે ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૬ દરમિયાન આશા ભોંસલેને અનેક ગીતો આપ્યા હતા, પરંતુ તેમને સાચી સફળતા ૧૯૫૭માં બી. આર. ચોપરાની ફિલ્મ 'નયા દૌર' થી મળી, જેનું સંગીત પણ નૈયરે જ આપ્યું હતું. સાહિર લુધિયાનવી દ્વારા લખાયેલા અને મોહમ્મદ રફી સાથેના તેમના યુગલ ગીતો જેવા કે "માંગ કે સાથ તુમ્હારા", "સાથી હાથ બઢાના" અને "ઉડે જબ જબ ઝુલ્ફે તેરી" એ તેમને ભારે ખ્યાતિ અપાવી. આમ, પ્રથમવાર તેમણે ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રી માટેના તમામ ગીતો ગાયા હતા. ત્યારબાદ બી. આર. ચોપરાએ તેમની ઘણી ફિલ્મો માટે આશાજીનો સંપર્ક કર્યો, જેમાં 'ધૂલ કા ફૂલ', 'ગુમરાહ' (૧૯૬૩), 'વક્ત' (૧૯૬૫), 'હમરાજ' (૧૯૬૭), 'આદમી ઔર ઈન્સાન' (૧૯૬૯), 'ધુંધ' (૧૯૭૩) અને અન્ય ઘણી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. ઓ. પી. નૈયર સાથેના તેમના સહયોગને પણ મોટી સફળતા મળી. ધીરે ધીરે, તેમણે પોતાની એક મજબૂત ઓળખ બનાવી અને તેમને સચિન દેવ બર્મન તથા રવિ જેવા દિગ્ગજ સંગીતકારોનું પણ માર્ગદર્શન અને સમર્થન મળ્યું. જોકે, ૧૯૭૦ના દાયકામાં આશા ભોંસલે અને ઓ. પી. નૈયર વ્યાવસાયિક અને વ્યક્તિગત રીતે એકબીજાથી અલગ થયા હતા. ૧૯૬૬માં, સંગીત નિર્દેશક આર. ડી. બર્મનના સંગીતથી સજ્જ ફિલ્મ 'તીસરી મંઝિલ' ના યુગલ ગીતોમાં આશા ભોંસલેના પર્ફોર્મન્સને ભારે લોકપ્રિયતા મળી હતી. અહેવાલો અનુસાર, જ્યારે તેમણે પહેલીવાર ડાન્સ નંબર "આજા આજા" સાંભળ્યું, ત્યારે તેમને લાગ્યું કે તેઓ આ વેસ્ટર્નાઈઝ્ડ (પશ્ચિમી ઢબની) ધૂન ગાઈ શકશે નહીં. બર્મને સંગીતમાં ફેરફાર કરવાની તૈયારી બતાવી હોવા છતાં, આશાજીએ તેને એક પડકાર તરીકે સ્વીકારીને તેમ કરવાની ના પાડી દીધી હતી. દસ દિવસના સખત રિયાઝ પછી તેમણે આ ગીત પૂર્ણ કર્યું. "આજા આજા", "ઓ હસીના ઝુલ્ફોંવાલી" અને "ઓ મેરે સોના રે" (આ ત્રણેય રફી સાથેના યુગલ ગીતો) અત્યંત સફળ રહ્યા. આ ફિલ્મના મુખ્ય અભિનેતા શમ્મી કપૂરે એકવાર કહ્યું હતું કે, "જો મારી પાસે ગાવા માટે મોહમ્મદ રફી ન હોત, તો મેં આ કામ આશા ભોંસલે પાસે કરાવ્યું હોત." આર. ડી. બર્મન સાથેના તેમના સહયોગથી અસંખ્ય હિટ ગીતો મળ્યા અને પરિણામે તેઓ લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ના દાયકા દરમિયાન, તેઓ હિન્દી ફિલ્મોની અભિનેત્રી અને નૃત્યાંગના હેલનનો અવાજ બન્યા હતા, જેમના પર "ઓ હસીના ઝુલ્ફોં વાલી" ફિલ્માવવામાં આવ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે હેલન તેમના રેકોર્ડિંગ સત્રોમાં હાજર રહેતી હતી જેથી તે ગીતને વધુ સારી રીતે સમજી શકે અને તે મુજબ નૃત્યના સ્ટેપ્સ આયોજિત કરી શકે. તેમના અન્ય લોકપ્રિય ગીતોમાં "પિયા તુ અબ તો આજા" (કારવાં) અને "યે મેરા દિલ" (ડોન) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

૧૯૮૧માં, આશા ભોંસલેએ રેખા અભિનીત ફિલ્મ 'ઉમરાવ જાન' માટે કેટલીક ગઝલો ગાઈને એક અલગ જ પ્રકારના સંગીત (શૈલી)માં પદાર્પણ કર્યું. જેમાં "દિલ ચીઝ ક્યા હૈ", "ઈન આંખો કી મસ્તી કે", "યે ક્યા જગહ હૈ દોસ્તોં" અને "જુસ્તજૂ જિસકી થી" જેવી ગઝલોનો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મના સંગીત નિર્દેશક ખય્યામે આશાજીના અવાજની પિચ (સૂર) અડધો નોટ જેટલી નીચે ઉતારી હતી. પોતે આટલી અલગ રીતે ગાઈ શકે છે તે જોઈને આશાજીએ સ્વયં આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું. આ ગઝલો માટે તેમને તેમના કરિયરનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો. તેના થોડા વર્ષો પછી, ૧૯૮૭માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'ઈજાઝત' ના ગીત "મેરા કુછ સામાન" માટે તેમણે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો હતો.

૧૯૯૫માં, ૬૨ વર્ષની વયે આશા ભોંસલેએ ફિલ્મ 'રંગીલા' માં અભિનેત્રી ઉર્મિલા માતોંડકર માટે ગીતો ગાયા હતા. આ ફિલ્મના "તન્હા તન્હા" અને "રંગીલા રે" જેવા ગીતો તેમણે ગાયા હતા અને તેનું સંગીત એ. આર. રહેમાને આપ્યું હતું, જેમણે આગળ જતાં આશાજી સાથે અનેક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા. ૨૦૦૦ના દાયકા દરમિયાન પણ આશા ભોંસલેના અનેક ગીતો ચાર્ટબસ્ટર (સુપરહિટ) સાબિત થયા, જેમાં 'લગાન' (૨૦૦૧)નું "રાધા કૈસે ના જલે", 'પ્યાર તુને ક્યા કિયા' (૨૦૦૧)નું "કમ્બખ્ત ઈશ્ક", 'ફિલહાલ' (૨૦૦૨)નું "યે લમ્હા" અને 'લકી' (૨૦૦૫)નું "લકી લિપ્સ" મુખ્ય છે. ઓક્ટોબર ૨૦૦૪માં, 'ધ વેરી બેસ્ટ ઓફ આશા ભોંસલે: ધ ક્વીન ઓફ બોલિવૂડ' નામનું એક કમ્પાઈલેશન આલ્બમ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ૧૯૬૬ થી ૨૦૦૩ દરમિયાન તેમણે આલ્બમ્સ અને હિન્દી ફિલ્મો માટે ગાયેલા શ્રેષ્ઠ ગીતોનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો.

૨૦૧૩માં, ૭૯ વર્ષની વયે આશા ભોંસલેએ ફિલ્મ 'માઈ' માં શીર્ષક ભૂમિકા દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં તેમણે ૬૫ વર્ષની એક એવી માતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું જે અલ્ઝાઈમર (સ્મૃતિભ્રંશ)ની બીમારીથી પીડાય છે અને તેના બાળકો દ્વારા તેની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે. તેમના આ અભિનયને વિવેચકો દ્વારા પણ ખૂબ જ સકારાત્મક પ્રતિસાદ મળ્યો હતો.

મે ૨૦૨૦માં, આશા ભોંસલેએ પોતાની યુટ્યુબ ચેનલ, "આશા ભોંસલે ઓફિશિયલ" લોન્ચ કરી હતી.

૨૦૨૩માં 'ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ' ને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં આશા ભોંસલેએ જણાવ્યું હતું કે: "મારી સંગીત સફરનો સૌથી મુશ્કેલ ભાગ સભાનપણે મારી પોતાની એક આગવી ઓળખ ઊભી કરવાનો હતો. આજે મને એ વાતનો આનંદ છે કે મારી સંગીત શૈલી 'આશા ભોંસલે સ્ટાઈલ' તરીકે ઓળખાય છે." તે જ ઈન્ટરવ્યુમાં તેમણે એ પણ ઉમેર્યું હતું કે ઉંમર વધવાની સાથે સંગીત સાથેનો તેમનો નાતો વધુ ગાઢ બન્યો છે: "હવે હું માત્ર ધૂન નથી ગાતી, પણ હું મારા લોહીમાં સૂરના તરંગોને વહેતા અનુભવું છું. મને એવું લાગે છે કે જાણે હું સંગીતને જોઈ શકું છું."

જાણીતા ગુજરાતી ગીતો

• કાયા કાળુડી, છોરો ગારૂડી, મુને પજવે છે.
• છેલાજી રે, મારે હાટું પાટણથી પટોળાં મોઘા લાવજો.
• મહેંદી તે વાવી માળવે ને એનો રંગ ગયો ગુજરાત.
• તારી વાંકી રે પાઘલડીનું ફુમતું રે, મને ગમતું રે.
• માડી તારું કંકુ ખર્યું ને સૂરજ ઊગ્યો.
• દૂધે તે ભરી તલાવડી ને મોતીડે બાંધી પાળ રે.
• ઘોર અંધારી રાતલડીમાં નીકળ્યા ચાર અસવાર.
• ઉંચી તલાવડીની કોર, પાણી ભરતાં.
• સોના વાટકડી રે કેસર ઘોળ્યા વાલમીયા.
• દાદા હો દીકરી.
• છાનું રે છપનું કંઇ થાય નહિં.
• ખમ્મા મારા નંદજીના લાલ.
• પિયરને પિપળેથી આવ્યું પારેવડું.
• મારા રામ તમે સિતાજીની તોલે ન આવો.

બાહ્ય કડી

• ગુજરાતી વિશ્વકોશમાં આશા ભોંસલે.