વાઘ

વિકિપીડિયામાંથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
This article incorporates information from this version of the equivalent article on the અંગ્રેજી Wikipedia.
For other uses, see વાઘ (disambiguation).

ઢાંચો:Semiprotected

વાઘ
A Bengal Tiger (P. tigris tigris) in India's Bandhavgarh National Park.
પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ
જૈવિક વર્ગીકરણ
જગત: Animalia
સમુદાય: Chordata
વર્ગ: Mammalia
ગૌત્ર: Carnivora
કુળ: Felidae
પ્રજાતિ: Panthera
જાતિ: P. tigris
દ્વિપદ નામ
Panthera tigris
(Linnaeus, 1758)
Subspecies

P. t. bengalensis
P. t. corbetti
Panthera tigris jacksoni
P. t. sumatrae
Panthera tigris altaica
Panthera tigris amoyensis
P. t. balica
P. t. sondaica

Historical distribution of tigers (pale yellow) and 2006 (green).[૨]
પર્યાયવાચીઓ
Felis tigris Linnaeus, 1758[૩]

Tigris striatus Severtzov, 1858

Tigris regalis Gray, 1867

વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ ) ફેલિડે (બિલાડી, જંગલી બિલાડી વગેરે)ના પરિવારનો એક સભ્ય છે. જે પેન્થેરા ઉત્પત્તિમાં ચાર મોટી બિલાડીઓમાં સૌથી મોટામાં મોટો છે.[૪] પૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયાના મોટા ભાગમાં પોતાનું મૂળ સ્થાન ધરાવતા આ વાધ અન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરનાર અને પોતાને માંસ ખાવા માટે ફરજ પાડનાર હતો. મહત્તમ૪ મીટર (૧૩ ફુટ) લંબાઇ ધરાવતા અને 300 કિલોગ્રામનું વજન (660 પાઉન્ડ) ધરાવતા વાધની પેટા જાતોના કદને સૌથી મોટા લુપ્ત થઇ ગયેલા ક્ષેત્રો સાથે સરખાવી શકાય છે. [૫][૬]તેમની ભારે શક્તિ ઉપરાંત તેમને ઓળખી શકાય તેવું મહત્વનું લક્ષણ તેમના શરીર પરની ઘાટી કાળી ઊભી રેખાઓ છે, જેમાં સફેદથી લાલ રંગ-પીળા આછા રંગની ઉપર આવેલી છે. સૌથી મોટી વાઘની પેટા જાતસાઇબેરીયન વાઘ છે.


કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં રહેવા ટેવાયેલા આ વાઘની શ્રેણી સાઇબેરીયન તાઇગા,ખુલ્લી ઘાસ આચ્છાદિત જમીન થી લઇને ઉષ્ણકટીબંધીય વૃક્ષ વિસ્તારમાં જળબંબાકારમાં પણ રહી શકે છે. તેઓ અમુક પ્રદેશમાં રહે છે અને સામાન્ય રીતે એકલું રહેનાર પ્રાણી છે, જેને ઘણી વાર પોતાની ભૂખ સંતોષવા માટે આસપાસ વસતી હોય તેવા વિસ્તારોની જરૂર પડે છે. આ વાઘ પૃથ્વી પર વધુ વસતી ધરાવતા પ્રદેશોમાં મળી આવતા હોવાથી માનવી સાથેના નોંધપાત્ર ઘર્ષણમાં પરિણમ્યા છે. આધુનિક વાઘની નવ પેટા જાતમાંથી, ત્રણ લુપ્ત થઇ ગઇ છે અને બાકીની છ જાતોને અત્યંત ભયંકર માનવામાં આવે છે.તેના સીધા મુખ્ય કારણોમાં વસતીને કારણે નાશઅનેવિભાજિત , અને {2શિકાર{/2}નો સમાવેશ થાય છે. તેમની ઐતિહાસિક શ્રેણી જે એક સમયે દક્ષિણ અને પૂર્વ એશિયામાં થઇને મેસોપોટેમીયા અને કૌકાસુસ સુધી પ્રસરેલી તેમાં ધરમૂળથી ઘટાડો થયો છે. હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવનારી તમામ જાતો ઔપચારીક રક્ષણ, વસતીને કારણે નાશ અને ઉત્ક્રાંતિ દબાણ જેવા સતત જોખમો સાથે જીવી રહી છે.


તેમ છતા પણ, વાઘ ઓળખપ્રાપ્તિ અને લોકપ્રિય ચુંબકીય આકર્ષણ ધરાવતી પ્રાણી વસતીમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેમનો પ્રાચીન માન્યતા અને પરંપરાગત વાર્તાઓમાં આગવી રીતે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે અને આધુનિક ફિલ્મો અને સાહિત્યમાં શબ્દો અને ચિત્રો દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત વિવિધ એશિયન રાષ્ટ્રોના રાષ્ટ્રીય પ્રાણી તરીકે ધ્વજ અને શસ્ત્રોની મૂઠ તેમજ રમત રમતી ટીમના નિશાન તરીકે મુખવટા તરીકે વાઘનો ઉપયોગ થાય છે.


અનુક્રમણિકા

નામ અને વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર[ફેરફાર કરો]

શબ્દ "વાઘ" શબ્દ ગ્રીક શબ્દ "ટાઇગ્રીસ "પરથી આવ્યો છે, જે કદાચ પર્શિયનસ્ત્રોત અર્થ "એરો"પરથી મેળવવામાં આવ્યો હશે,જે પ્રાણીની ગતિ અને નદી ટાઇગ્રીસના નામના મૂળ સંદર્ભ આપે છે.[૭][૮] અમેરિકન ઇંગ્લીશ, "ટાઇગ્રેસ" શબ્દ સૌપ્રથમ વખત 1611માં સાંભળવામાં આવ્યો હતો. લિન્નાઅસ દ્વારા તેના 18મી સદીના કામ સિસ્ટેમા નેચર માં ફેલિસ ટાઇગ્રીસ તરીકે મૂળભૂત રીતે વર્ણવવામાં આવેલા અનેક જાતોમાંની તે જાત હતી. [૩][૯] તેના વૈજ્ઞાનિક નામનું જિનેરિક કોમ્પોનન્ટ પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ ને ગ્રીક પાન (ઓલ) અને તે રીતે બિસ્ટમાંથી લેવામાં આવ્યું હશે તેવું માની લેવામાં આવે છે, પરંતુ આ પણ લોક સંસ્કૃત્તિ દ્વારા ઉપજાવવામાં આવેલું હોઇ શકે છે. જૂની ભાષાઓ દ્વારા તે ઇંગ્લીશમાં આવ્યું હોવા છતાં યે પેન્થેરા શક્યતઃ મૂળ પૂર્વ એશિયાના હોવા જોઇએ, જેનો અર્થ થાય છે "ધી યલોઇશ એનિમલ" અથવા "વ્હાઇટીશ યલ્લો".[૧૦]


વાઘનું જૂથ[21] જવલ્લેજ છે (નીચે જુઓ), પરંતુ તેઓ જ્યારે સાથે દેખાય ત્યારે તેને સ્ટ્રીક અથવા એમ્બુશ કહેવાય છે.


પશ્ચિમી ભાગ 1900 અને 1990 સહિતના વાઘની શ્રેણી

રેન્જ[ફેરફાર કરો]

ભૂતકાળમાં, વાઘ એશિયામાં અનેક સ્થળે પથરાયેલા હતા, જેમાં કૌકાસસ અને કેસ્પિયન સમુદ્ર લઇને સાઇબીરીયા અને ઇન્ડોનેશિયા સુધીનો સમાવેશ થાય છે.19મી સદી દરમિયાન પટ્ટાવાળી બિલાડીઓ પશ્ચિમ એશિયામાંથી સંપૂર્ણપણે અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી અને તેમના વિસ્તારના બાકીના ભાગમાં એકાંત સ્થળે જ મર્યાદિત બની હતી. આજે, આ વિભાજિત અવશેષનો વિસ્તાર પશ્ચિમમાં ભારતથી લઇને ચીન અને પૂર્વમાં દક્ષિણપૂર્વ એશિયા સુધીનો છે. ઉત્તરીય સીમા દક્ષિણ પૂર્વીય સાઇબીરીયામાં અમુર નદીની નજીક છે. વાઘની વસતીથી ભરચક સૌથી મોટો વસતીવાળો વિસ્તાર હોય તો તે છે સુમાત્રા. 20 મી સદી દરમિયાનમાં વાઘ જાવા અને બાલીમાંથી અદ્રશ્ય થઇ ગયા હતા અને બોર્નીયો તેના અવશેષો માટે જ પ્રખ્યાત છે.


શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ, વર્ગીકરણ અને વિકાસ[ફેરફાર કરો]

સૌથી જૂની વાઘ જેવ બિલાડીઓનું અસ્તિત્વ છે, જે પેન્થેરા પેલાસિનેન્સિસ કહેવાય છે, જે ચીન અને જાવામાં મળી આવ્યા છે. આ જાત મ મિલીયન વર્ષો પહેલા પ્લેસ્ટોસેનના પ્રારંભમાં રહેતી હતી અને તે અત્યારના વાઘ કરતા નાની હતી. અગાઉના ખરેખર વાઘના અવશે,ો જાવા તરીકે ઓળખાય છે અને તે 1.6 અને 1.8 મિલીયન વર્ષો જીવન જૂના છે. અગાઉના અને મધ્ય પ્લેસ્ટોસીનનના સ્પષ્ટ અવશેષો ચીન અને સુમાત્રાના અનામતમાં શોધી કાઢવામાં આવ્યા હતા. ટ્રિનીલ વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ ટ્રિનીલેન્સીસ ) કહેવાતી પેટાજાતિઓ 1.2 મિલીયન વર્ષ પહેલા રહેતી હતી અને જાવામાં ટ્રિનીલ તરીકે મળી આવેલા અવશેષો તરીકે જાણીતા છે.[૧૧]


પ્લેસ્ટોસેનના અંતમાં સૌપ્રથમ વાઘ ભારત અને ઉત્તર એશિયામાં પહોચ્યા હતા, તેમજ પૂર્વીય બરિંગીયા (પરંતુ અમેરિકી ઉપખંડમાં નહી), જાપાન, અને સખાલીનમાં પણ પ્રવેશ્યા હતા. જાપાનમાં મળી આવેલા અવશેષો એ સુચવે છે કે સ્થાનિક વાઘ આયર્લેન્ડ પર જીવતા પેટાજાતિઓ જેવા હતા, જે મુખ્ય વાઘની તુલનામાં નાના હતા. આ કદાચ શરીરનું કદ કે જે પર્યાવરણ સ્થળને લાગે વળગે છે તેવી ઘટના (જુઓ ઇન્સ્યુલર દ્વારફિઝમ), અથવા શિકારની ઉપલબ્ધિના કારણે હોઇ શકે છે.નૂતનતન કાળ સુધી, વાઘ બોર્નિયોમાં , તેમજ ફિલિપિન્સમાં પાલાવાનના આયર્લેન્ડ પર રહેતા હતા.[૧૨]


શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ[ફેરફાર કરો]

સાઇબીરિયન વાઘ

વાઘ કદાચ મહદદઅંશે ઓળખાતી બિલાડીઓની પ્રતિકૃતિ હોવાનું મનાય છે(સિંહના કેટલાક શકય અપવાદો સાથે). તેઓ ખાસ રીતે લાલ રંગથી લઇને બ્રાઉન કલરના પટ્ટા, વ્હાઇટ્ટીશ મેડિયલ અને વેન્ટ્રલ ધરાવે છે. સફેદ ફ્રિંજ તેના ચહેરાની આસપાસ છે અને પટ્ટાઓનો કલર બ્રાઉન અથવા ગ્રેથી લઇને કાળા કલરનો હોય છે. પટ્ટાઓનું સ્વરૃપ અને વિસ્તાર પેટાજાતિઓમાં અલગ અલગ પડે છે (તેમજ રુંવાટી પણ અલગ પડે છે; ઉદા. તરીકે સાઇબેરીયન વાઘ અન્ય વાઘની પેટા જાતિઓની તુલનામાં આછા સફેદજ રંગના હોય છે), પરંતુ મોટા ભાગના વાઘ પર 100થી વધુ પટ્ટાઓ હોય છે. પટ્ટાઓની રીત દરેક પ્રાણીઓમાં વિશિષ્ટ હોય છે અને તેથી તેને અલગ રીતે ઓળખી શકાય છે, જે રીતે વ્યક્તિઓને ઓળખી કાઢવા માટે ફિંગરપ્રિન્ટનો ઉપયોગ સૌથી વધ થાય છે. જોકે જંગલી વાઘના પટ્ટાની ગણતરીમાં મુશ્કેલી પડતી હોવાથી આ આળખની યોગ્ય રીત નથી.એવું લાગે છે વાઘ પરના પટ્ટાઓ તેમના માટેએક મુખવટાનું કામ કરે છે, જે તેમને કાળા અંધકારમાં અને ગાઢ જંગલમાં તેમના શિકારને શોધી શકે તે માટે તેમની જાતને છૂપાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. પટ્ટાની રીત વાઘની ચામડી પર મળી આવી છે અને જો તે કાઢ નાખવામાં આવે તો તેની ભેદભાવયુક્ત આંતરિક પદ્ધતિને સાચવી રાખી શકાશે. અન્ય મોટી બિલાડીઓની જેમ જ વાઘને પણ તેમના દરેક કાનની પાછળ સફેદ ટપકું હોય છે.

ખોપરી

વાઘનો એક વધારાનો તફાવત એ છે કે એ જંગલી જાતની બિલાડીઓમાંના એક છે. [25] તે પણ શક્તિશાળી પગ અને ખભા ધરાવે છે, તેના પરિણામે તેઓ તેમના કરતા વજનમાં વધારે હોય તેવા શિકારને પણ નીચે પાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જોકે, પેટાજાતિઓ કદમાં અલગ પડે છે, જે બર્ગમનના નિયમાનુસાર કરવામાં આવેલી આગાહી અનુસાર આબોહવા પ્રમાણે વધે છે. આમ મોટા પુરુષ સાઇબેરીયન વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ અલ્ટાઇકા )કુલ 3.5 મીટરની લંબાઇ (પેગની વચ્ચે 3.3. મીટર)અને 306 કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી શકે છે. [૧૩] જે આયર્લેન્ડમાં વસતા સુમાત્રન, કે જે ફક્ત 75-140 કિગ્રાનું વજન ધરાવતી સૌથી નાની પેટાજાતિ છે, તેના કરતા નોંધપાત્ર રીતે મોટા કદના હોય છે. [૧૩]નર અને માદા વાઘનું કદ મોટી પેટાજાતિઓમાં નિશ્ચિત હોવાથી દરેક જાતિમાં પુરુષ વાઘની તુલનામાં નાની હોય છે, જેમાં માદાની તુલનામાં નર વાઘનું વજન 1.7 ગણું વધુ હોય છે.[૧૪] વધારામાં, નર વાઘ માદાની તુલનામાં પહોળા પંજાઓ ધરાવે છે. વાઘની રીતભાત પર નિરીક્ષણ રાખતા તેમની જાતિ નક્કી કરતા બાયોલોજિસ્ટ ઘણી વાર આ તફાવતનો ઉપયોગ કરે છે. [૧૫] વાઘની ખોપરી સિંહ જેવી જ સમાન હોય છે, જોકે આગળનો ભાગ સામાન્ય રીતે દબાયેલો હોતો નથી, તેમજ પોસ્ટોર્બિટલ વિસ્તાર સહેજ લાંબો હોય છે. સિંહની ખોપરીમાં પહોળી અનુનાસિકા હોય છે. જોકે, બે જાતિઓમાં ખોપરીમાં અસંખ્ય ફેરફાર હોવાથી સામાન્ય રીતે નીચેના જડબાનો જાતિના વિશ્વસનીય સંકેત માટે ઉપયોગ થાય છે. [૧૬]


પેટાજાતિઓ[ફેરફાર કરો]

બેંગાલ વાઘ

વાઘની તાજેતરની પેટાજાતિઓના આઠ પ્રકાર છે, જેમાંની બે લુપ્તથઇ ગઇ છે. તેમની ઐતિહાસિક શ્રેણી (જેમાં અત્યંત ઘટાડો થઇ રહ્યો છે)કેટલા ઇન્ડોનેશિયન આયર્લેન્ડ સહિત બાંગ્લાદેશ, સાઇબેરિયા, ઇરાન, અફઘાનિસ્તાન, ભારત, ચીન,અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાંથી જતી રહી છે. ઉતરતા ક્રમમાં જંગલી વસતીમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી પેટાજાતિઓ નીચે પ્રમાણે છે:

  • બંગાળ વાઘ અથવા રોયલ બેંગાલ વાઘ (પેન્અથેરા ટાઇગ્રીસ ટાઇગ્રીસ ) ભારત, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, ભૂતાન, અનેબર્માના કેટલાક ભાગમાં મળી આવે છે. તે વિવિધ પ્રકારની વસતીમાં રહે છેઃ ઘાસવાળા વિસ્તાર, વાવાઝોડગ્રસ્ત વરસાદી વિસ્તાર, ઝાડી ઝાંખર વાળા વિસ્તાર, ભીના અને સૂકા dry જંગલો અને મેનગ્રુવ. જંગલી નર સામાન્ય રીતે 205થી 227 કિગ્રા (450-500 પાઉન્ડ)ના વજનવાળા હોય છે, જયારે માદાનું સરેરાશ વજન આશરે 141 કિગ્રા જેટલું હોય છે. [૧૭] જોકે, ઉત્તરીય ભારત અને નેપાલી બેંગાલ વાઘ ભારતીય ઉપખંડના દક્ષિણ ભાગમાંથી મળી આવતા વઘાની તુલનામાં કેટલીક હદે મહાકાય હોય છે, જેમાં મોટે ભાગે સરેરાશ નર હોય છે. ૨૩૫ કિલોગ્રામ (૫૧૮ રતલ).[૧૭] જ્યારે બચાવકારોન માનવા અનુસાર આ વસતી 2,000થી ઓછી હોવી જોઇએ[૧૮] તાજેતરના ભારત સરકારના નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટીના અંદાજ અંનુસાર જંગલી વાઘની સંખ્યા ફક્ત 1,411ની છે, (1165-1657 આંકડાકીય ભૂલનો સંકેત આપે છે) જે છેલ્લા એક દાયકામાં 6 0 ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. [૧૯] બેંગાલ વાઘને રક્ષણ પૂરુ પાડવા માટે 1972થી મોટા જંગલી જીવન બચાવવાનો પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે, જે પ્રોજેક્ટ ટાઇગરના નામે ઓળખાય છે. આ પ્રોજેક્ટની ગણના અનેક સફળ જંગલી સંર્ક્ષણ કાર્યક્રમોમાના એક કાર્યક્રમ તરીકે થાય છે, (સંદર્ભ આપો),એક જ ટાઇગર રિઝર્વ (સરીસ્કા ટાઇગર રિઝર્વે)ચોરીથી કરવામા આવતા શિકારને કારણે વાઘની સમગ્ર વસતી ગુમાવી છે. [૨૦]


ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘ
  • ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ કોરબેટ્ટી ),કે જે કોરબેટ્ટ ના વાઘ તરીકે ઓળખાય છે, કંબોડીયા, ચીન, લાઓસ, બર્મા, થાઇલેન્ડ, અને વિયેતનામમાં મળી આવે છે. આ વાઘ બેંગાલ વાઘની તુલનામાં નાના અને ઘાટા રંગના હોય છે: નર વાઘનું વજન150–190 કિગ્રા (330–420 પાઉન્ડ) જ્યારે માદા 110–140 કિગ્રા (242–308 પાઉન્ડ)નાના હોય છે. તેમને રહેવાનું પસંદગીનું સ્થળ પર્વતીય પ્રદેશોમાં અથવા ટેકરી વાળા પ્રદેશોમાં રહેલા જંગલોમાં છે. ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘની વસતીન અંદાજ 1,200થી 1,800નો હોવાનો અંદાજ છે, જેમાં કેટલાક સોએક જેવા જંગલી વાઘનો સમાવેશ કરાયો નથી. પ્રવર્તમાન વસતી પર ચોરીથી શિકારનું ભારે જોખમ રહેલું છે, હરણ અને જંગલી ભૂંડ જેવી પ્રાથમિક શિકાર જાતિઓ વિભાજિત વસતી અને અપૂરતા શિકારની ચોરીથી શિકારના પરિણામે શિકારમાં ઘટાડો થયો છે.વિયેતનામમાં, મારી નાખવામાં આવેલા ત્રણ ત્રિમાસિક વાઘ સમૂહ ચાઇનીઝ ફાર્મસી માટે પુરવઠો પૂરો પાડે છે.


મલયાન વાઘ
  • મલયન ટાઇગર (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ જેકસોની ), મલય પેનિનસુલાના દક્ષિણ ભાગમાં જ મળી આવે છે, જેનો 2004 સુધી તેના પોતાના અધિકારમાં પેટાજાતિ તરીકે ગણના થતી ન હતી. અમેરિકાની નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યુટના એક ભાગ એવા લેબોરેટરી ઓફ જેનોમિક ડાયવર્સિટી અભ્યાસ[૨૧]ના લુઓ એટ અલના અભ્યાસ બાદ નવા વર્ગીકરણો બહાર આવ્યા હતા. તાજેતરની ગણતરી દર્શાવે છે કે વિશ્વમાં 600-800 વાઘ, જે તેની ત્રીજી સૌથી મોટી વસતી બનાવે છે, તે બેંગાલ વાઘ અને ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘથી પાછળ છે. મલાયન વાધ મુખ્ય વાઘ જાતિમાં સૌથી નાના છે અને જીવતી પેટાજાતિઓમાં સૌથી નાના છે, જેમાં નરનું વજન સરેરાશ 120 કિગ્રા અને માદાનું વજન આશરે 100 કિગ્રા છે. મલાયન વાઘ મલેશિયાની રાષ્ટ્રીય ઓળખ છે, જે તેનાશસ્ત્રોની મૂઠ પર અને મેબેન્કજેવા મલેશિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટના લોગોમાં દેખાય છે.


સુમાત્રન વાઘ
  • સુમાત્રન વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ સુમાત્રી )ફક્ત સુમાત્રાના ઇન્ડોનેશિયન આયર્લેન્ડમાં મળી આવે છે અને તે ભારે ભયંકરહોય છે.[૨૨] તે જીવતી વાઘની પેટાજાતિઓમાં સૌથી નાના છે, જેમાં નર વાઘનું વજન 100-140 કિગ્રા(154-242 પાઉન્ડ)અને માદાનું વજન 75-110 કિગ્રા (154-242 પાઉન્ડ)નું હોય છે. [૨૩]તેમનું નાનુ કદ જાડાઇ, સુમાત્રાના આયર્લેન્ડના ગાઢા જંગલો કે જેમાં તે રહે છે અને નાના કદના પ્રાણીઓના શિકાર કરવાને લીધે હોય છે.જગંલી વસતી 400-500ની વચ્ચે હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે મોટે ભાગે આયર્લેન્ડના રાષ્ટ્રીય પાર્કમાં જોવામાં આવ્યા છે. તાજેતરના ઉત્પત્તિના પરીક્ષણ પરથી એવું ફલિત થાય છે કે યુનિક જિનેટિક માર્કરની હાજરી છે, જે કદાચ જો તે લુપ્ત થતા ન હોય તો અલગ જાતિમાં વિકાસ પામતા હોયઢાંચો:Specify [૨૪] તેના લીધે એવા સુચનો આવ્યા છે કે સુમાત્રન વાઘને બચાવવાની પ્રવૃત્તિ અન્ય પેટાજાતિઓની તુલનામાં વધુ થવી જોઇએ. જ્યારે વસતી વિનાશ પ્રવર્તમાન વાઘની વસતી માટે મોટું જોખમ હોવાથી (રક્ષિત રાષ્ટ્રીય પાર્કમાં રક્ષણ હાથ ધરવાનું નામવામાં આવ્યું છે તેમાં વૃક્ષો સતત કપાતા રહે છે), 66 ઓછા વાઘ અથવા કુલ વસતીના આશરે 20 ટકા ગણતરીમાં આવ્યા હતા અને તેમને 1998 અને 2000ની વચ્ચે મારી નાખવામાં આવ્યા હતા.


સાઇબેરીયન વાઘ
  • સાઇબેરીયન વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ અલટાઇકા ), પણ અમુર , મન્ચ્યુરીયન , અલ્ટાઇક , કોરીયન અથવાઉત્તર ચીન વાધ તરીક ઓળખાય છે, અને તે અમુર-યુસુરીસુધી સીમીત છે, જે પૂર્વ સાઇબીરીયા માંપ્રિમોર્સ્કી ક્રાઇઅને ખબરોવ્સ્ક ક્રાઇપ્રદેશના છે, જ્યાં હાલમાં તે રક્ષિત છે. પેટાજાતિઓના સૌથી મોટા પ્રકાર તરીકે ગણાતા આ વાઘનું માથુ અને શરીરની લંબાઇ 190-230 સેમી (વાઘની પૂંછડીની લંબાઇ 60-110 સેમી લાંબી)અને નર વાઘનું સરેરાશ વજન આશરે ૨૨૭ કિલોગ્રામ (૫૦૦ રતલ),[૧૭]અમુર વાઘ પણ તેના જાડા હાથ માટે જાણીતા છે, જે સોનેરી ડોક તથા થોડા પટ્ટાઓ વડે અલગ પડે છે. સૌથી ભારે જંગલી સાઇબેરીયન વાઘનું વજન 385 કિગ્રા છે, [૨૫]પરંતુ માઝકના અનુસાર આ વિકરાળ વાઘની જાણકારી વિશ્વસનીય સ્ત્રોત પાસેથી પ્રાપ્ત થઇ થી. [૧૩] તેમ છતાં, છ મહિનાના સાઇબેરીયન વાઘ પણ સંપૂર્ણ ઉંમર ધરાવતાચિત્તાજેવા દેખાય છે.છેલ્લી બે વસત ગણતરી (1996 અને 2005)માં તેમની એકમાત્ર કે ઓછા કે વત્તા પ્રમાણમાં સતત રીતે 450-500 અમુર વાઘ જણાઇ આવ્યા હતા, જેનો સમાવેશ વિશ્વમાં સૌથી મોટા અવિભક્ત વાઘની વસતીમાં થતો હતો. 2009માં હાથ ધરવામાં આવેલા ઉત્પત્તિના સંશોધને એવું દર્શાવ્યું હતું કે સાઇબીરીયન વાઘ અને પશ્ચિમી "કેસ્પીયન વાઘ" (એક વખત એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે પેટાજાતિઓનું અસ્તિત્વ હશે જે 1950ના અંત સુધીમાં જંગલી જાતિ લુપ્ત થઇ ગઇ હશે[૨૬][૨૭])જે માનવીઓની દરમિયાનગીરીને કારણે ભૂતકાળની સદીમાં અસ્તિત્વમાં આવેલી બે વસતીના અલગ પડવાથી સમાન પેટાજાતિઓ હતી.[૨૮]


દક્ષિણ ચાઇના વાઘ
  • દક્ષિણ ચાઇના વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ એમોયેન્સીસ ), તેમજ એમોય અથવા ક્ઝાઇમેન વાઘ તરીકે પણ જાણીતા, આ વાઘ અનેક ભયંકર વાઘોમાંની એક પેટાજાતિ છે અને વિશ્વમાં 10 અત્યંત ભયંકર જાતિઓમાં તેનો સમાવેશ થાય છે. [૨૯]ઢાંચો:Clarify meઅનેક નાની પેટાજાતિઓમાંની એક, દક્ષિણ ચાઇના વાઘની લંબાઇ નર અને માદા એમ૨.૨–૨.૬ મી (૮૭–૧૦૨ ઇં) બન્નેને લાગુ પડે છે. નરનું વજન 127 અને 177 કિગ્રા (280-390 પાઉન્ડ)ની વચ્ચે, જ્યારે માદાનું વજન 100 અને 118 કિગ્રા (220-260 પાઉન્ડ)વચ્ચે હોય છે. 1983થી 2007 સુધી દક્ષિણ ચાઇનાના વાઘ દેખાયા ન હતા. 0}[64] 2007માં એક ખેડૂતને વાઘ દેખાયો હતો અને તેની સાબિતી રૂપે સત્તાવાળાઓને તેનો ફોટો આપ્યો હતો. [૩૦][૩૧] આ ફોટોગ્રાફ અંગે પ્રશ્ન ઉભો થયો હતો, જે બાદમાં બનાવટી તરીકે પૂરવાર થયો હતો, જેની ચાઇનીઝ કેલેન્ડર પરથી નકલ કરવામાં આવી હતી અને “સાઇટીંગ” એક મોટા કૌભાંડમાં રૂપાંતરીત થયું હતું. [૩૨][૩૩][૩૪]

1977માં, ચાઇનીઝ સરકારે જંગલી વાઘને મારી નાખવા બાબતે એક પ્રતિબંધિત કાયદો પસાર કર્યો હતો, પરંતુ તે કદાચ પેટાજાતિઓને બચાવવા માટે અત્યંત મોડું હતું, કેમ કે જંગલી જાતિનો મોટે ભાગે લુપ્ત થઇ ગયો હતો. હાલમાં આરે 59 જેટલા દક્ષિણ ચાઇના વાઘ સમગ્ર ચીનમાં હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાં ઘટાડો થઇને હવે છ રહ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આમ, ઉત્પત્તિ વૈવિધ્યતા કે જે પેટાજાતિઓને ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી હતી, તે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. હાલમાં, આ જંગલી વાઘને ફરીથી ટકાવી રાખવા હોય તો તેના માટે પોષણ માટે પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે.


લુપ્ત થયેલી પેટાજાતિઓ[ફેરફાર કરો]

  • બાલીનીઝ વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ બાલિકા ) બાલીઆયર્લેન્ડ સુધી સીમિત હતી. તે વાઘની પેટાજાતિઓમાં અત્યંત નાના છે, જેનું વજન નરમાં 90-100 કિગ્રા અને માદાનું 65-80 કિગ્રા છે. [૧૩] વસતી લુપ્ત થઇ જાય ત્યાં સુધી તેનો શિકાર કરવામાં આવ્યો હતો- છેલ્લો બાલીનીઝ વાઘ સુમ્બત કીમા, પશ્ચિમ બાલી ખાતે 27 સપ્ટેમ્બર 1937ના રોજ મારવામાં આવ્યો હતો; જે પુખ્ત વયની માદા હતી. કોઇ પણ બાલાનીઝ વાઘને જીવતો પકડવામાં આવ્યો ન હતો. બાલીનીઝ હિન્દુત્વમાં વાઘ હજુ પણ અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે.
જવાન વાઘના ફોટોગ્રાફ
  • જવાન વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ સોન્ડાઇકા )જાવાના આયર્લેન્ડમાં ઇન્ડોનેશિયન સુધી મર્યાદિત હતા. હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે શિકાર અને વસતી વિનાશના પરિણામ સ્વરૂપે આ પેટાજાતિઓ 1980માં લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, પરંતુ 1950 બાદ આ પેટાજાતિઓનું લુપ્ત થવું સંભવિત હતું (જ્યારે એવું પણ વિચારવામાં આવે છે કે 25 કરતા પણ ઓછા જંગલી વાઘ રહ્યા હતા). છેલ્લો ચોક્કસ નમૂનો 1979માં દેખાયો હતો, પરંતુ 1990 દમિયાન ઓછી દેખા દીધી હતી.[૩૫][૩૬]નરના વજન 100-141 કિગ્રા અને માદા માટે 75-115 કિગ્રા સાથે જવાન વાઘ નાની પેટાજાતિઓમાંના એક હતા, જે સુમાત્રન વાઘ જેવું જ આશરે સમાન કદ હતું. (સંદર્ભ આપો)


હાયબ્રીડ[ફેરફાર કરો]


વાઘ સહિત મોટી બિલાડીઓમાં હાયબ્રીડાઇઝેશન, પ્રથમ 19મી સદીમાં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે પ્રાણીસંગ્રહાલયો આર્થિક લાભ માટે કંઇક નવું દર્શાવવા માટે ઉત્સુક હતા. [૩૭] સિંહ વાઘ સાથે હાયબ્રીડના સર્જન માટે વંશ વધારવાતરીકે ઓળખાય છે (મોટે ભાગે અમુરઅને બેંગાલ પેટાજાતિઓ)જેને લિગરઅને ટિગોનકહેવાય છે. [૩૮]આ પ્રકારના હાયબ્રીડ એક સમયે પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં સર્વસામાન્ય હતા, પરંતુ હવે જાતો અને પેટાજાતિઓને સાચવી રાખવા પર ભાર મૂકાતો હોવાથી હવે આ બાબતને ધ્યાન પર લેવામાં આવતી નથી. ચીનમાં ખાનગી મેનેજરીઝમાં અને ઝૂમાં હાઇબ્રીડ હજુ પણ દેખા દે છે.


લિગર એ નર સિંહ અને વાઘણનું મિશ્રણ છે. [૩૯] કેમ કે વાઘ ઉત્પત્તિમાં વધારો કરવામાં માને છે, પરંતુ માદાવાધમાંથી વસતીનું સર્જન કરવામાં આવે છે તેનો અભાવ છે, લિગર અન્ય માબાપની તુલનામાં વધુ ઝડપથી વિકાસ પામે છે. તેઓ માબાપ જાતોની શારીરિક અને વર્તન ગુણવત્તા એમ બન્ને ધરાવે છે(રેતી જેવી ચામડી પર ટપકાઓ અને પટ્ટાઓ). નર લિગર્સ બિનફળદ્રુપ હોય છે, પરંતુ માદા લિગર્સ ઘણી વખત બચ્ચા પેદા કરી શકે છે. નરમાં કેશવાળી હોવાની 50 ટકા તક છે, પરંતુ તેમ છતાં, તેમની કેશવાળી સંપૂર્ણ વાઘની તુલનામાં ફક્ત અર્ધી જ હશે. લિગર્સ લંબાઇમાં 10થી 12 ફૂટના હોય છે અને તેમનું વજન 800 અને 1,000 પાઉન્ડ કે તેનાથી વધુ હોય છે.[૩૯]


ઓછા સામાન્ય એવા ટિગોન એ સિંહણ અને નર વાઘ વચ્ચેનું મિશ્રણ છે. [૪૦]


કલર વૈવિધ્યતા[ફેરફાર કરો]

સફેદ વાઘ[ફેરફાર કરો]

રાઇટ સિંગાપોર ઝૂ ખાતે સફેદ વાઘની જોડી

એક એવી જાણીતી ઉત્પત્તિ છે જે સફેદ વાઘનું સર્જન કરે છે,જે ટેકનિકલી ચીનચીલ્લા અલ્બીનીસ્ટિક તરીકે જાણીતા છે,[૪૧] જે પ્રાણી જંગલી જાતિમાં જવલ્લે જ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેની લોકપ્રિયતાને કારણે બહોળા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. સફેદ વાઘની ઉત્પત્તિ ઘણી વારબિનઉત્પત્તિતરફ દોરી જશે (અપ્રભાવી હોવાથી). આ મુદ્દાના ઉકેલ તરીકે સફેદ અને ઓરેન્જ વાઘના સમાગમ જેવા અસંખ્ય પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, ઘણી વખત આ પ્રક્રિયામાં પેટાજાતિઓનું મિશ્રમ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ઉત્પત્તિ સફેદ વાઘમાં પરિણમી છે, જેમાં મોટે ભાગે સમાનતા હોય છે, પરંતુ તે શારીરિક ખોડખાપણ સાથે જન્મે છે, જેમ કે પેલેટ્સમાં ફાટી ગઇ હોય અને સ્કોલોસિસ (વાંકીચૂંકી કરોડરજ્જૂ).[૪૨][૪૩] વધુમાં, સફેદ વાઘને મિશ્ર કલરની આંખ હોય છે. (જે સ્થિતિ ત્રાંસી આંખ)તરીકે ઓળખાય છે.) એટલું જ નહી, દેખીતી રીતે જ તંદુરસ્ત સફેદ વાઘ સમાન્ય રીતે તેમના ઓરેન્જ વાઘ જેવું લાંબુ આયુષ્ય જીવતા નથી. 19મી સદીના પ્રારંભમાં સફેદ વાઘનું સૌપ્રથમ વખત રેકોર્ડીંગ કરવામાં આવ્યું હતું. [૪૪] જ્યારે સફેદ વાઘમાં બન્ને માબાપમાં જવલ્લેજ જેન મળી આવે ત્યારે જ તેની ઉત્પત્તિ થાય છે; આ જેન દર 10,000 ઉત્પત્તિએ એક જ વાર આ જેન મળી આવ્યા છે. સફેદ વાઘ અલગ પેટાજાતિ નથી, પરંતુ ફક્ત કલરની વૈવિધ્યતા છે; જંગલી જાતમાં મળી આવેલા સફેદ વાઘ બેંગાલ વાઘ હતા[૪૫] (અને તમામ સફેદ વાઘ બેંગાલના અર્ધા ભાગમાં જેલમાં હતા), એવું સર્વસામાન્ય રીતે વિચારવામાં આવ્યું છે કે જવલ્લે જ ઉપલબ્ધ જેન કે જે સફેદ કલરમાં પરિણમે છે, તે બેંગાલ વાઘ દ્વારા જ ઉત્પત્તિ કરવામાં આવી હશે, તેમ છતા આ માટેના કારણો જાણીતા નથી. [૪૨][૪૬] તેમજ વાઘ કરતા સામાન્ય રીતે વધુ ભયંકર હોતા નથી, આ સામાન્ય ખોટો ખ્યાલ છે. અન્ય એક ખોટો ખ્યાલ એ છે કે સફેદ વાઘના પટ્ટાઓમાં રંગદ્રવ્ય પૂરાવો હોય છે તેવી હકીકત હોવા છતા, સફેદ વાઘ અલ્બીનોઝછે.તેમની સફેદ રંગછટાને કારણે જ ફક્ત ફરક છે તેવું નથી; તેઓ બ્લ્યુ આંખ અને ગુલાબી નાક ધરાવે છે.


ગોલ્ડન ટેબ્બી વાઘ[ફેરફાર કરો]

જવલ્લેજ ઉપલબ્ધ ગોલ્ડન ટેબ્બી/બફેલો ઝૂ ખાતે સ્ટ્રોબેરી વાઘ

વધુમાં, અન્ય જવલ્લેજ ઉપલબ્ધ ઉત્પત્તિ અત્યંત અસાધારણ "ગોલ્ડન ટેબ્બી" કલર વૈવિધ્યતા પેદા કરી શકે છે, જે ઘણી વાર "સ્ટ્રોબેરી"તરીકે ઓળખાય છે. ગોલ્ડન ટેબ્બી વાઘ આછા સોનેરી સુંવાળા વાળ પગ અને ઓરેન્જ કલરના પટ્ટાઓ ધરાવે છે. તેમની સુંવાળી ચામડી સાધારણ કરતા વધુ જાડી હોય છે. [૪૭] તમામમાંથી 30 જેટલા વધુમાં વધુ ગોલ્ડન ટેબ્બી ટાઇગર્સ પિંજરામાં છે. સફેદ વાઘની જેમ, સ્ટ્રોબેરી વાઘ ઓછામાં ઓછા બેંગાલના અર્ધા ભાગમાં જોવા મળે છે. કેટલાક ગોલ્ડન ટેબ્બી ટાઇગર્સ, હીટીરોઝીગોસ વાઘતરીકે ઓળખાય છે, જે સફેદ વાઘ ઉત્પત્તિ ધરાવે છે, અને જ્યારે એક કરતા વધુ વાઘ સમાગમ કરે છે ત્યારે, પટ્ટા વિનાના સફેદ ઓફસ્પ્રીંગ વાઘનું નિર્માણ કરે છે. સફેદ અને ગોલ્ડન ટેબ્બી વાઘ બન્ને સરેરાશ બેંગાલ વાઘની તુલનામાં મોટા હોય છે.


અન્ય કલર વૈવિધ્યતા[ફેરફાર કરો]

"બ્લ્યુ" અથવા સ્લેટ કલરવાળા વાઘ મલ્ટાસે વાઘ, અને મોટે ભાગે અથવા સંપર્ણ રીતે કાળા વાઘ,અંગે બિનસમર્થિત અહેવાલો છે અને આ વાઘને ભેદભાવયુક્ત જાતને બદલે છૂટાછવાયા વિચરતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. [૪૧]


બાયોલોજી અને વર્તણૂંક[ફેરફાર કરો]

પ્રાદેશિક વર્તણૂંક[ફેરફાર કરો]

વાઘ આવશ્યક રીતે એકલવાયા અને પ્રાદેશિક પ્રાણી છે. વઘાના રહેઠાણનું કદ મુખ્યત્વે શિકારની ઉપલબ્ધિ પર નિર્ભર કરે છે અને નર વાઘના કિસ્સામાં માદા વાઘણ પ્રવેશી શકે તેવી વ્યવસ્થા હોય છે. વાઘણનો વિસ્તાર 20 ચોરસ કિલોમીટરજ્યારે, નર વાઘનો વિસ્તાર ઘણો મોટો હોય છે, જે 60-100 કિમી આવરી લે છે2. નર વાઘની રેન્જ વિવિધ માદાના વિસ્તાર અને તેનાથી આગળ હોય છે.


મોટા ભાગના સ્થળે વાઘ એકલું પ્રાણી હોય છે.

વાઘ-વાઘ વચ્ચેનો સંબંધ ઘણો જટિલ હોય છે અને એવું જણાય છે કે વાઘને અનુસરવા પડે તેવા પ્રાદેશિક અધિકાર અને પ્રદેશથી બહાર જવાના નિયમનો ભંગ કરવા અંગેના કોઇ નિયમો સ્થપાયા નથી. ઉદા. તરીકે મોટે ભાગે વાઘ એક બીજાથી દૂર રહે છે, નર અને માદા બન્ને મારણને વહેંચી લે છે. ઉદા. તરીકે જ્યોર્જ શેલર એવું નોંધ્યું હતું કે નર વાઘ બે માદા અને ચાર બચ્ચાઓ હોય ત્યારે મારણને વહેંચે છે।માદા વાઘણો નર વાઘ તેમના બચ્ચાઓની પાસે રહે તે બાબતે અનિચ્છા દર્શાવતી હોય છે, પરંતુ શેલરે જોયું છે કે આ માદાઓ પોતાના બચ્ચાઓને રક્ષવા કે નર વાઘથી દૂર રાખવાના પ્રયત્નો કરતી નથી, જે એવું સુચવે છે તે નર કદાચ બચ્ચાઓનો પિતા હોઇ શકે છે. તેનાથી વિરુદ્ધમાં નર સિંહ, નર વાઘ મારણ પર સૌપ્રથમ માદા અને બચ્ચાઓને અધિકાર આપશે. વધુમાં, વાઘ મારણને વહેંચતી વખતે સંબંધિત રીતે મૈત્રીપૂર્ણ રીતે મારણને વહેંચે છે, જ્યારે સિંહ તકરાર અને લડાઇ કરે છે. બિનસંબંધિત વાઘ એકી સાથે શિકાર કરતી વખતે ખવડાવતા નજરે પડ્યા છે. નીચે જણાવેલા ટાંકણ સ્ટીફન મિલ્સના પુસ્તક ટાઇગર ,માં તેઓ વાલ્મિક થાપર અને ફત્તેહ સિંહ રાઠોડને રંથામભોરે અનુભવેલી ઘટના બાબતે વર્ણવે છે [૪૮]


અગ્રણી વાઘણ કે જેને તેઓ પદ્મિની તરીકે ઓળખે છે તેણે 250 કિગ્રા (150 પાઉન્ડ)ની નીલગાય, મહાકાય કાળિયારને મારી નાખી હતી. તેણે તેમને પરોઢ બાદ તેના 14 મહિનાના બચ્ચાઓ સાથ મારણની નજીક જોઇ હતી અને ત્યાર બાદના દસ કલાક સુધી તેમણે તેમને અંતરાય વિના જોયા હતા. આ ગાળા દરમિયાન આ પરિવાર સાથે બે પુખ્ત માદાઓ અને એક નર વાઘ જોડાયા હતા. તમામ બચ્ચાઓ પદ્મિનીએ આગળ બે બિનસંબંધિત વાઘ દ્વારા જણેલા બચ્ચાઓ હતા અને એક માદા અને અન્ય ઓળખાયા ન હતા. ત્રણ વાગ્યે મારણની આસપાસ નવ કરતા ઓછા વાઘ ન હતા.


જ્યારે યુવાન માદાએ પ્રથમ પોતાનો પ્રદેશ નક્કી કર્યો હતો, તેઓ તેમની માતાના વિસ્તારની આસપાસ તેઓ તેવું કરે જ છે. માદા અને તેની માતાના પ્રદેશ સામ સામે અથડાય ત્યારે તેમાં સમયમાં વધારો થતાં ઘટાડો થાય છે. નર વાઘ, જોકે, તેની માદાની તુલનામાં વધુ ભટકે છે અને યુવાનીમાં જ ગુજરાન ચલાવવા માટે પોતાનો વિસ્તાર પ્રસ્થાપિત કરે છે. યુવાન નર વાઘ અન્ય નર વાઘે છોડી દીધેલા વિસ્તારને મેળવી લે છે અથવા જ્યાં સુધી પોતે વૃદ્ધ ન થાય અને ત્યાંના નિવાસી વાઘની સામે પડકાર જીલવા મજબૂત ન થાય ત્યાં સુધી અન્ય નર વાઘના વિસ્તારમાં પસાર થાય તેમ ત્યાં રહીને હસ્તગત કરે છે.પુખ્ત વયના વાઘમાં મૃત્યુદર (30-35 ટકા)સૌથી મોટો છે. જ્યારે જેઓ પોતાનો શિશુકાળ તાજેતરમાં જ છોડ્યો હોય તેવા નાના નર વાઘ પોતાના માટે પ્રદેશ હોવાની ખેવના કરે છે. [૪૯]


માદા વાઘણ જે અન્ય માદાની હાજરી સહન કરે છે તેની તુલનામાં નર વાઘ સામાન્ય રીતે તેમના પ્રદેશમાં અન્ય નર વાઘની હાજરી સહન કરી શકતા નથી. મોટે ભાગે , પ્રાદેશિક વિવાદનો સામાન્ય રીતે સીધા આક્રમણને બદલે ધમકી દર્શાવવાથી અંત આવે છે. આ પ્રકારના વિવિધ બનાવો જોવામાં આવ્યા છે, જેમાં ઓછી શક્તિવાળા વાઘે પાછી પાની કરતા હાર માની હતી, જે ગર્ભની સ્થિતિને કારણે વશ થઇ જાય છે. [૫૦] એક વખત પ્રભુત્વ સ્થપાઇ ગયા બાદ નર વાઘ વાસ્તવિક રીતે પોતાના વિસ્તારમાં જ્યાં સુધી અત્યંત નજીક ન રહે ત્યાં સુધી પોતાનાથી ઉતરતી કક્ષાના વાઘની ઉપસ્થિતિ સહન કરે છે.[૪૯] બે નર વાઘ વચ્ચે અત્યંત હિંસક તકરાર એવા સમયે થાય છે જ્યારે,માદા પિરીયડમાં હોય અને તે તકરાર એક નર વાઘના મૃત્યુમાં પરિણમે છે, તેમ છતાં આવા કિસ્સાઓ ખરેખર જવલ્લે જ બનતા હોય છે. [૪૯][૫૧]


પોતાનો પ્રદેશ ઓળખી કાઢવા માટે નર વાઘ વૃક્ષ પર પોતાનું મૂત્ર છાંટે છે અને પોતાની ગુદામાંથી રસ ઝારીને નિશાની કરે છે, તેમજ વેલા પર પોતાનામળથી નિશાની કરે છે. માદા વાઘના મૂત્રની નિશાનીઓને સુંઘીને તેની પુનઃપેદા કરવાની શક્તિને ઓળખી કાઢતી વખતે નર પોતાનું મો મચકોડે છે, જે ફ્લેહમેન પ્રતિભાવતરીકે ઓળખાય છે.


વાઘ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને જંગલીયતમાં અભ્યાસ કરે છે. ભૂતકાળમાં વાઘની વસતીનો અંદાજ તેમના પુગમાર્કના પ્લાસ્ટર કાસ્ટનો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવતો હતો. આ પદ્ધતિ ભૂલવાળી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું [૫૨]અને તેના બદલે કેમેરામાં કેદ કરી લેવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના મળ આધારિત નવી પદ્ધતિ ડીએનએપણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે. જંગલી પ્રાણીઓના અભ્યાસ કરવા તેમની પર નજર રાખવા માટે રેડીયો કોલરીંગ લોકપ્રિય માર્ગ બન્યો છે.


શિકાર અને ખોરાક[ફેરફાર કરો]

વાઘના દાંત મોટા શૂલ કે જેનો ઉપયોગ શિકારને ખાવા માટે થાય છે, પરંતુ તેઓ માંસને ચીરીને ખાતી વખતે તેના અણીયાણા દાંતનો ઉપયોગ કરે છે.

જંગલી પ્રાણીઓમાં વાઘ મોટે ભાગે મોટા અને મધ્યમ કક્ષાના પ્રાણીઓપર પોતાના ખોરાકનો મદાર રાખે છે. સાંબર, ગૌર, ચિતલ, જંગલી ડુક્રર, નીલગાય અને જળભેંસ અને દેશી ભેંસ બન્ને ભારતમાં વાઘ માટે પ્રિય શિકાર છે. કેટલીકવાર, તેઓ ચિત્તો, પાયથોન્સ, ધીમા રીંછ અને મગરનો પણ શિકાર કરે છે. સાઇબેરીયામાં મુખ્ય શિકાર જાતિઓમાં મન્ચ્યુરીયન વાપિતી, જંગલી ડુક્કર સાઇકા હરણ, ઉંદરો, રો હરણ, અને મસ્ક હરણનો સમાવેશ થાય છે. સુમાત્રા સામંબરમાં મુંટજેક, જંગલી ડુક્કર, અને મલયન ટાપીર નો શિકાર કરવામાં આવે છે. અગાઉની કેસ્પીયન વાઘની રેન્જમાં, તેમના શિકારમાં સાઇગા કાળિયાર, ઊંટ, કૌકેસિયન વિસેન્ટ, યાક,અને જંગલી ઘોડાઓનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય શિકાર કરનારા પ્રાણીઓની જેમ તેઓ તકવાદી હોય છે અને નાનો શિકાર ખાશે, જેમ કે વાંદરા, તેતરs, સસલા, અનેમાછલી.


પુખ્ત હાથીને સામાન્ય શિકારમાં ગણવા ઘણા મોટા છે, પરંતુ વાઘ અને હાથીઓ વચ્ચે કેટલીકવાર સંઘર્ષ થતો જોવા મળે છે. જ્યારે વાઘ પુખ્ત વયના ભારતીય ગેંડાને મારી નાખવાના કિસ્સા નોંધવામાં આવ્યા છે.[૫૩] નાના હાથી અને ગેંડા વિયાવાના પ્રસંગો કેટલીકવાર બને છે. વાઘ કેટલીકવાર સ્થાનિક પ્રાણીઓ જેમ કે કૂતરાઓ, ગાય, ઘોડાઓ અને ગધેડાનો શિકાર કરે છે. આ પ્રકારના વ્યક્તિગત વાઘને ખાસ પ્રકારના ગેઇમ કીલરથી વિરુદ્ધ ધણને ઉપાડનાર અથવા ધણને મારનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. [૫૪]

સેવ ચાનાઝ ટાઇગર પ્રોજેક્ટના તેના બ્લેસબક મારણ સાથેના દક્ષિણ ચીનના વાઘ.

વૃદ્ધ વાઘ, અથવા ઘવાયેલા અને પોતાના કુદરતી રીતેજ ઉપલબ્ધ થતા શિકારને મેળવવામાં સક્ષમ ન હોય તેઓ માનવભક્ષીમાં રૂપાંતરીત થાય છે; આ પદ્ધતિ ભારતભરમાં વારંવાર બનતી જોવા મળે છે. સુંદરવનનો એક અપવાદરૂપ કિસ્સો છે, જ્યાં તંદુરસ્ત વાઘ જંગલની ઉત્પત્તિની શોધમાં માછીમારો અને ગામવાસીઓ પર તરાપ મારે છે, તેથી માનવીઓ વાઘના ખોરાકના એક નાના ભાગ તરીકે ઉપસી આવે છે. [૫૫] વાઘ પ્રસંગોપાત સ્લો મેચ વૃક્ષના ફળ એવા ડાયેટરી ફાયબર જેવા શાકાહારી ખોરાકની તરફેણ કરે છે. [૫૪]


વાઘના અત્યંત મજબૂત પંજાઓ અને તીવ્ર દાંત તેમને શ્રેષ્ઠ આક્રમણખોર બનાવે છે.

વાઘ સામાન્ય રીતે રાત્રે શિકાર કરે છે. [૫૬] તેઓ સામાન્ય રીતે એકલા શિકાર કરે છે અને જેમ અન્ય બિલાડીઓ કરે છે તેમ ગુપ્ત જગ્યાએ પોતાની શિકારની પ્રતીક્ષા કરે છે, અને મોટો શિકાર તેનું સંતુલન ગુમાવીને પડીય જાય તે માટે પોતાના શરીરના કદ અને શક્તિ વડે કોઇ પણ ખૂણેથી શિકાર પર ત્રાટકે છે. શિકાર ટોળામાં હોવા છતાં વાઘ આશરે 49-65 કલાકદીઠ કિલોમીટરની ઝડપે ત્યાં પહોંચી શકે છે (35-40 કલાકદીઠ માઇલ્સ), તે આવું અત્યંત ટૂંકા ગાળમાં કરી શકતા હોવા છતાં તેમની ક્ષમતા ઓછી હોવાના કારણે; પરિણામે શિકાર ભાગી જાય તે પહેલા સંબધિત રીતે જ શિકારની નજીક હોવા જોઇએ. વાઘમાં કૂદવાની ભયંકર ક્ષમતા હોય છે; વાઘ 10 મીટર સુધીનો પહોળો કૂદકો લગાવી શકે છે તેવું નોંધવામાં આવ્યું છે, જોકે તેનાથી અર્ધો પણ કૂદકો લગાવી શકે તો તે પણ તેના માટે સારું ગણાય છે. જોકે, 20 પ્રાણીઓનો શિકાર કરવામાં આવે તો તેવા કિસ્સામાં સફળ શિકાર તો એક જ થાય છે. [૫૬]


મોટા પ્રાણીનો શિકાર કરતા, વાઘ સૌપ્રથમ ગળાને ખાવાનું પસંદ કરે છે અને પ્રાણીને ઝકડી રાખવા માટે અને શિકારને જમીન પર પછાડવા માટે પોતાના આખા શરીરનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યાં સુધી શિકાર કરવામાં આવેલું પ્રાણી ગળુ દબાવવાથી મરી ન જાય ત્યાં સુધી વાઘ તેના ગળા સાથે વળગીને રહે છે.[૫૭] આ પદ્ધતિ દ્વારા એક ટનથી પણ વધુ વજન ધરાવતી ગૌર અને જળ ભેંસ પર છગણું વજન નાખીને મારી નાખવામાં આવી છે. [૫૮] નાના શિકારના કિસ્સામાં વાઘ ગરદનકરડી ખાય છે, તેમજ ઘણી વાર તેની કરોડ રજ્જુમરડી નાખે છે, વિન્ડપાઇપમાં, અથવા મુખ્ય નસ અથવા કંઠરોહીણીમાં કાણું પાડે છે.[૫૯] જોકે એવપું જવલ્લેજ નોંધવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક વાઘ તેમના પંજા વીંઝીને પ્રાણીનો શિકાર કરે છે, જે સ્થાનિક પશુની ખોપરી તોડી નાખવા માટે પૂરતા શકિતશાળી હોય છે [૫૪]અને and રીંછની પીછનો ભાગ તોડી નાખે છે. [૬૦]


1980 દરમિયાન રંથાભોર નેશનલ પાર્કમાં જેનઘીસ નામના વાઘ તળાવના ઊંડા પાણીમાં પોતાના શિકારને સતત મારતા હોવાનું જોવામાં આવ્યું હતું,[૬૧] જે અગાઉના 200 વર્ષના નિરીક્ષણમાં કદીયે જોવામાં ન આવી હતી તેવી પદ્ધતિ હતી. વધુમાં,આવા શિકાર વાઘ માટે અસમાન્ય સફળ સાબિત થયા હતા, જેમાંના 20% જ અંતિમ મારણ તરીકે પ્રસ્થાપિત થયા હતા.

પુનઃપેદાશ[ફેરફાર કરો]

બફેલો ઝૂ ખાતે બચ્ચા સાથે સાઇબેરીયન વાઘણ.

સમાગમ આખા વર્ષ દરમિયાન થતો રહે છે, પરંતુ તે વધુ માત્રામાં નવેમ્બરથી એપ્રિલના ગાળામાં થાય છે.[૬૨] માદા આ સમયે જ થોડા દિવસો માટે સમાગમની તરફેણ કરે છે અને સમાગમઆ ગાળા દરમિયાન સતત થતો હોય છે. આ જોડી સતત મૈથુન કરશે અને અન્ય બિલાડીઓની જેમ જ ભારે અવાજ પણ કરશે. પ્રસુતિનો ગાળો 16 સપ્તાહનો હોય છે. વિયાવાની અવસ્થમાં સાધારણ રીતે દરેકને આશરે 3-4 બચ્ચાઓ ૧ કિલોગ્રામ (૨.૨ રતલ) આવે છે, જે અંધ અને નિસહાય જન્મે છે. માદા તેમની પાસ ેએકલી હોય છે, જે તેમને તિરાડવાળી ઝાડીઓ અને ટેકરીઓ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. બચ્ચાઓના પિતા સામાન્ય રીતે તેમના ઉછેરમાં કોઇ ભાગ લેતા નથી. બિનસંબંધિત રખડતા નર વાઘ માદા સમાગમની તરફેણ કરે તે માટે બચ્ચાઓને મારી નાખે છે, તેથી માદા જો અગાઉ વિયાયી ન હોય તો ત્યાર બાદમાં પાંચ મહિનામાં ફરી વિયાવાની થાય છે. [૬૨] વાઘના બચ્ચાઓનો મૃત્યુદર ઘણો ઊંચો છે-આરે અર્ધા બચ્ચાઓ બે વર્ષથી વધ જીવતા નથી.[૬૨]


મોટા ભાગના બચ્ચાઓમાં એક બચ્ચુ આગવું હોય છે, જે મોટે ભાગે મર હોવાની શક્યતા છે, પરંતુ તે કદાચ માદા પણ હોઇ શકે છે. [૬૧] આ બચ્ચુ તેના અન્ય ભાઈ બહેન સાથે રમે છે અને તેની માતાને અગાઉની જેમ જ એકલી છોડી દે છે.આઠ સપ્તાહની ઉંમરે વાઘના બચ્ચાઓ ગુફાની બહાર તેમની માતાન અનુસરવા તૈયાર થઇ જાય છે, જો કે વાઘણ પોતાના પ્રદેશમાં ફરતી હોવાથી જ્યાં સુધી મોટા ન થઇ જાય ત્યાં સુધી તેની સાથે મુસાફરી કરી શકતા નથી. જ્યારે તેઓ 18 મહિનાની ઉંમરના થાય છે ત્યારે તેઓ સ્વતંત્ર થઇ જાય છે, પરંતુ જ્યાં સુધી તેઓ આશરે 2–2½ વર્ષના ન થઇ જાય ત્યા સુધી તેમની માતાનો સાથ છોડતા નથી. માદા 3-4 વર્ષે સેક્સ્યુઅલ પરિપક્વતા મેળવે છે, જ્યારે નર 4-5 વર્ષે સેક્સ્યુઅલ પરિપક્વતા હાંસલ કરે છે. [૬૨]


વાઘણના આયુષ્ય ગાળામાં માદા વાઘ આશરે સમાન સંખ્યામાં નર અને માદાને જન્મ આપે છે. વાઘ પીંજરામાં સારી રીતે વંશ વધારી શકે છે અને અમેરિકામાં કેપ્ટીવ વસતી વિશ્વની હરીફ અને જંગલી વસતીના પ્રમાણમાં છે. [૬૩]


ઇન્ટરસ્પેશિફિક પ્રિડેટરી સંબંધ[ફેરફાર કરો]

જેમ સેમ્યુઅલ હોવેટ્ટ એન્ડ એડવર્ડ ઓર્મે, હેન્ડ કલર્ડ, એક્વેઇન્ટ એન્ગ્રાવિન્ગસ, પ્રકાશિક લંડન 1807માં વર્ણવવામાં આવ્યું છે તેમ જંગલી કૂતરાઓ દ્વારા શિકાર કરાયેલ વાઘ.

વાઘ પ્રસંગોપાત અત્યંત ભયાનક લૂંટારુ પ્રાણીઓ જેમ કે ચિત્તો, પાયથોન્સ અને મગરને મારી શકે છે[૬૪][૬૫][૬૬] જોકે લુંટારું પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે એકબીજાથી દૂર રહેતા હોય છે. જ્યારે વાઘ મગરના શિકંજામાં સપડાઇ જાય ત્યારે તે પેટે ઘસાઇને ચાલતા પ્રાણીની આંખમાં પોતાના પંજા વડે પ્રહાર કરે છે.[૫૪] ચિત્તાઓ દિવસમાં અલગ અલગ પ્રાણીઓના શિકારમાં વાઘ સાથે સ્પર્ધા કરે છે. [૫૩] ગુપ્ત જગ્યાએ સંતાઇને શિકાર કરતા વાઘ અને ચિત્તાઓ સ્પર્ધા સિવાય પણ એક સાથે સફળતાપૂર્વક જોવા મળ્યા છે અથવા સતત ઘાસવાળી જગ્યામાં આંતરજાતિઓ વચ્ચે આ પ્રકારની આગવી પ્રતિભા જોવા મળે છે. [૬૭]જ્યાં બે જાતિઓની હાજરી હોય તે સ્થળે વરૂની વસતી ઘટાડવા માટે વાઘ જાણીતા છે.[૬૮][૬૯] જંગલી કૂતરાઓના ઝૂંડને હૂમલો કરતા અને ખાદ્યાન્ન માટે વાઘની હત્યા કરતા પણ જોવાયા છે, જો કે સામાન્ય રીતે મોટું નુકસાન જોવાયું નથી. [૬૦] સાઇબેરીયન વાઘ અને ભૂખરા રીંછસ્પર્ધકો હોઇ શકે છે અને સામસામે આવવાનું ટાળે છે; જોકે, વાઘ રીંછના બચ્ચાઓને મારી નાખશે અને કેટલાક પ્રસંગોએ મોટા રીંછને પણ મારી નાખે છે. રીંછ (એસિયાટિક કાળા રીંછઅને ભૂખરા રીંછ) રશિયાના દૂર પૂર્વમાં વાઘના ખોરાક સામે 5-8 ટકામાં ચલાવી લે છે. [૧૩] ભૂખરા રીંછોએ ક્યાં તો સ્વબચાવમાં અથવા મારણ બાબતેના ઝઘડામાં વાઘને મારી નાખ્યાનો પણ ઇતિહાસ છે. [૧૬] કેટલાક રીંછ કે જેઓ નિષ્ક્રિયતામાં ઉઠે છે તેઓ વાઘ તેના મારણનો પ્રતિકાર કરે તો પણ તેના મારણને ચોરવાનો પ્રયાસ કરે છે. ધીમી ચાલવાળા રીંછ ભારે આક્રમક હોય છે અને કેટલીકવાર નાના વાઘને તેમના મારણથી દૂર કાઢી મૂકે છે, જોકે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં વાઘ આ રીંછનો શિકાર કરે છે. [૧૩]


ન્યુજર્સી દેશમં જેકસન ટાઉનશીપમાં સિક્સ ફ્લેગ્સ ગ્રેટ એડવેન્ચરમાં તરી રહેલો વાઘ.

વસવાટ[ફેરફાર કરો]

ખાસ પ્રકારના વાઘ દેશ ત્રણ મુખ્ય લક્ષણો ધરાવે છે: તે હંમેશા સારુંઆવરણધરાવે છે, તે હંમેશા પાણી અને પુષ્કળ શિકારઉપલબ્ધ તેની નજીક હશે.બેંગાલ વાઘ દરેક પ્રકારના જંગલોમાં રહે છે, જેમાં ભીના, હરિયાળા, આસામનાઓછા હરિયાળા અને પૂર્વ બેંગાલ; ગેંજીસડેલ્ટાના મેન્ગ્રુવ જંગલ; નેપાળનાપાનખર જંગલઅને પશ્ચિમી ઘાટના કાંટાવાળા જંગલોનો સમાવેશ થાય છે. સિંહની તુલનામાં વાઘ વધુ પડતા શાકાહારી હોય છે, જેના માટે છદ્મવેશી દેખાવ યોગ્ય રીતે ઉત્તમ છે અને જ્યાં એક પણ લુંટારું પ્રાણી નથી તે તેના અભિમાનને ઠેસ પહોંચાડે છે. મોટી બિલાડીઓમં ફક્ત વાઘ જ અને ચિત્તા જેવા પ્રાણી શક્તિશાળી તરવૈયાછે; વાઘ મટે ભાગે સરોવર, તળાવ, અને નદીમાં સ્નાન કરતા જોવા મળ્યા છે. અન્ય બિલાડીઓ કે જે પાણીથી દૂર રહેવા ટેવાયેલી હોય છે, ત્યારે વાઘને તે અત્યંત ગમે છે. દિવસની ભારે ગરમીમાં તેઓ કેટલીકવાર પૂલમાં ઠંડક લેતા જોવા મળ્યા છે. વાઘ સુંદર તરવૈયા છે અને 4 માઇલ સુધી તરી શકે છે. વાઘ ઘણી વાર પોતાના શિકારને તળાવની પેલે પાર લઇ જતા જોવાયા છે.


સંરક્ષણ પ્રયત્નો[ફેરફાર કરો]

1990માં વાઘની સંખ્યા

વાઘની ચામડી માટે ચોરીથી શિકાર અને વસતી વિનાશ ને કારણે જંગલી પશુઓમાં વાઘની સંખ્યામાં ભારે ઘટાડો થયો છે. 20મી સદીના પ્રારંભમાં, એવું મનાય છે કે વિશ્વમાં 100,000થી વધુ વાઘ હતા, પરંતુ તે સંખ્યા ઘટીને આશરે 2,000 વાઘની થઇ ગઇ છે. [૭૦] કેટલાંક અંદાજો સુચવે છે કે વસતી હજુ પણ ઓછી છે, 2,500 કરતા પણ ઓછા વંશવૃદ્ધિ આગળ ધપાવતા પરિપક્વ વાઘ સાથે 250 કરતા વધુ વંશવૃદ્ધિ આગળ ધપાવતા પરિપક્વ વાઘનો સમાવેશ પેટાજાતિઓમાં થતો નથી. [૭૧]હાલમાં પીંજરામાં રહેલા આશરે 20,000 જેટલા વાઘ સાથે લુપ્તતાનું જોખમ રહ્યું નથી, જોકે પીંજરાની વસતીના ભાગ જેમ કે ચીનના કોમર્શિયલ ટાઇગર ફાર્મમાં 4-500 પ્રાણીઓ ઓછી ઉત્પત્તિ શકિત ધરાવનારા છે.


ભારત[ફેરફાર કરો]

વિશ્વમાં ભારત સૌથી વધુ માનવ વસતી સાથે સૌથી વધુ જંગલી વાઘની વસતી ધરાવે છે. સૌથી મોટો સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ કે જે પ્રોજેક્ટ ટાઇગર 1973થી અમલમાં છે, જેને ઇન્દીરા ગાંધીદ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યાં માનવ વસતીનો સ્પષ્ટ અભાવ છે તેવી ખેતીલાયક જમીન પર 25 જેટલા સુંદર દેખરેખ વાળા ટાઇગલ રિઝર્વની સ્થાપનાનું મૂળ કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે. બેંગાલ વાઘની સંખ્યા જે 1973માં 1,200ની હતી તે વદીને 1990માં 3,500ની થઇ છે, આમ સખ્યામાં ત્રણ ગણા વધારાનો યશ આ કાર્યક્રમને જાય છે, જોકે ભારત સરકારના કેટલાક અહેવાલો અમુક સમયે શંકા જગાવનારા હોય છે. (સંદર્ભ આપો) આદિજાતિ વસતીને માન્ય વાઘ વનની અંદર રહેવાની મંજૂરી આપતા તાજેતરમાં જ પસાર કરવામાં આવેલા ટ્રાઇબલ ખરડાની કાર્યક્રમની સતત સફળતા પર અસર પડશે તેવું માનવામાં આવે છે. (સંદર્ભ આપો)


2007માં હાથ ધરવામાં આવેલી વાઘ વસતી ગણતરી, તેમજ જેના અહેવાલ 12 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયા હતા તેમાં દર્શાવ્યું હતું કે ભારતમાં જંગલી વાઘની વસતી ઘટીને આશરે 1,411ની થઇ ગઇ છે. અહેવાલમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે વાઘની વસતીમાં થયેલા ઘટાડા પાછળનો સીધો યશ ચોરીથી થતા શિકારને આપી શકાય. [૭૨]


રશીયા[ફેરફાર કરો]

સાઇબીરીયન વાઘની વસતી 1940માં આશરે 40ની હતી ત્યારે મનાતું તેનું નામોનિશાન લુપ્ત થવામાં છે. સોવિયેત યુનિયન હેઠળ, ચોરીથી શિકાર પરનું નિયંત્રણ કડક હતું અને રક્ષિત વિસ્તાર(ઝેપોવેન્ડનિક)ના રક્ષણનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો, જે વધુ સોએક વાઘની વસતી વધારામાં પરિણમ્યો હતો. ચોરીથી શિકાર પ્રવૃત્તિ 1990માં ફરી એક વાર સમસ્યા બની ગઇ હતી, જ્યારે રશીયન અર્થતંત્રપડી ભાંગ્યું હતું, અને સ્થાનિક શિકારીઓ અગાઉના લોભામળા ચાઇનીઝ બજારમાં પ્રવેશી ચૂક્યા હતા અને તે પ્રદેશમાં તેમની સંખ્યામાં વધારો થયો હતો. સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં થયેલો સુધારો સંરક્ષણ પ્રયત્નોમાં રોકાણ કરવામાં આવનારા મોટા સ્ત્રોતોના વધારામાં પરિણમ્યો હતો, આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં થયેલો વધારો વિકાસ અને બિનજંગલીકરણના દરના વધારામાં પરિણમ્યો હતો. જાતિઓને સાચવી રાખવામાં મોટો અંતરાય અસંખ્ય પ્રદેશોમાં વ્યક્તિગત વાઘ જરૂરી છે(450 કીમી2નું અંતર એક માત્ર માદાને જોઇએ છે).[૭૩]પ્રવર્તમાન સંરક્ષણ પ્રયત્નો સ્થાનિક સરકાર અને એનજીઓદ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓન સૌજન્યથી હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, જેમ કે વર્લ્ડ વાઇડ ફંડ અને વાઇલ્ડલાઇફ કંઝર્વેશન સોસાયટી.[૭૩]વાઘ દ્વારા રીંછની સંખ્યામં કરવામાં આવેલો સ્પર્ધાત્મક ઘટાડો રશિયાના સંરક્ષણવાદીઓ દ્વારા દૂર પૂર્વના શિકારીઓને મોટી બિલાડીઓથી સહન કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો, કેમ કે તેઓ વરૂની તુલનામાં સસ્તન પ્રાણીઓની સંખ્યા મર્યાદિત રાખતા હતા અને તેઓ વધતી વસતીને નિયંત્રણાં લેવા માટે અસરકારક છે. [૭૪] હાલમાં, જંગલી પશુઓમાં 400-550 પ્રાણીઓ છે.

તિબેટ[ફેરફાર કરો]

તિબેટમાં, વાઘ અને ચિત્તાની ચામડીઓનો પરંપરાગત રીતે વિવિધ વિધી અને કોસ્ચ્યુમ તરીકે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. જાન્યુઆરી 2006માં દલાઇ લામા જંગલી પ્રાણીઓની પેદાશો અને પેટાપેદાશોના ઉપયોગ, વેચાણ અથવા ખરીદવાની મંજૂરી આપતા કાયદાનો વિરોધ કર્યો હતો.હજુ પણ એ જોવું રહ્યું કે આ બાબત ચોરીથી શિકાર કરેલા વાઘ અને ચિત્તાની ચામડીની લાંબા ગાળાની માગમાં કોઇ ઘટાડામાં પરિણમે છે કે નહી. [૭૫][૭૬][૭૭]


રિવાઇલ્ડીંગ (પુનઃજંગલીકરણ)[ફેરફાર કરો]

રિવાઇલ્ડીંગપ્રત્યેનો પ્રથમ પ્રયત્ન ભારતીય સંરક્ષણવાદી બીલ્લી અર્જન સિંઘદ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જેમણે ઝૂમાં જન્મેલી તારા નામની વાઘણનો ઉછેર કર્યો હતો અને તેને દીધવા નેશનલ પાર્કના જંગલમાં 1978 છૂટી મૂકી હતી. આ વાઘણે જે લોકોને કરડી ખાધા હતા તેમના દ્વારા આ પ્રક્રિયા ટૂંક સમાયં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેને પાછળથી ગોળી મારીને મારી નાખવામાં આવી હતી. સરકારી અધિકારીઓના દાવા પ્રમાણે આ વાઘણ તારા હતી, જોકે આ નિવેદનનો સિંઘ અને સંરક્ષણવાદીઓ દ્વારા સખત રીતે વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં રિવાઇલ્ડીંગ પ્રથાને લાંછન લાગ્યું હતું, કેમ કે સ્થાનિક ઉત્પત્તિ તારણપર તારાની ઓળખ બાદ શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કેમ કે તે થોડી સાઇબીરીયન વાઘ હતી, આ હકીકત દેખીતી રીતે તેને છૂટી મૂકાઇ તે સ્થળવાયક્રોસ ઝૂખાતેના નબળા રેકોર્ડ કીપીંગને કારણે જાણમાં ન હતી.[૭૮][૭૯][૮૦][૮૧][૮૨][૮૩][૮૪][૮૫][૮૬][૮૭]


સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ[ફેરફાર કરો]

સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ સંસ્થા, સ્ટેટ ફોરેસ્ટ્રી એડમિનીસ્ટ્રેશન ઓફ ચાઇનાના વાઇલ્ડલાઇફ રિસર્ચ સેન્ટર અને ચાઇનીઝ ટાઇગર્સ સાઉથ આફ્રિકા ટ્રસ્ટ સાથે કામ કરે છે, જેણે જંગલમાં ચાઇનીઝ વાઘને પુનઃ મૂકવા બાબતે કરાર કર્યા હતા. 26 નવેમ્બર 2002ના રોજ બેઇજીંગમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા તેવો આ કરાર ચીનમાં પાયલોટ રિઝર્વ દ્વારા કે જ્યાં દક્ષિણના વાઘને પમ ફરીથી મૂકવામાં આવનાર છે અને સ્થાનિક જગલી જીવન છે તેના મારફતે ચાઇનીઝ ટાઇગર કંઝર્વેશન મોડેલની સ્થાપનાનું કહે છે. સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ અત્યંત ભયંકર એવા દક્ષિણ ચાઇના ટાઇગરને નવા કેપ્ટીવ વંશ વાળા વાઘને તેમની શિકારી પ્રવૃત્તિ પુનઃ લાવીને તેમને પુનઃવસવાટની તાલીમ માટે દક્ષિણ આફ્રિકા લાવીને રિવાઇલ્ડ કરવાનો ઉદ્દેશ ધરાવે છે. તેની સાથે જ, ચીનમાં પાયલોટ રિઝર્વ સ્થાપવામાં આવી રહી છે અને વાઘને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવશે અને જ્યારે ચીનમાં રિઝર્વ તૈયાર થઇ જાય ત્યારે તેમાં છૂટા મૂકી દેવામાં આવશે. [૮૮] તાલીમ પામેલા વાઘના બચ્ચાઓને ચીનના પાયલોટ રિઝર્વમાં છૂટા મૂકવામાં આવશે, જ્યારે મૂળ પ્રાણીઓ દક્ષિણ આફ્રિકામાં રહીને પોતાનો વંશવેલો આગળ ધપાવશે. [૮૯]


દક્ષિણ આફ્રિકા પસંદ કરવાનું કારણ એ છે કે તે કુશળતા અને સ્ત્રોતો, જમીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાના વાઘ માટે રમત પૂરી પાડી શકે તેમ છે. પ્રોજેક્ટના દક્ષિણ ચાઇના વાઘને સફળતાપૂર્વક રિવાઇલ્ડ કરવામાં આવ્યા છે અને તેઓ સ્પૂર્ણ રીતે શિકાર કરવામાં અને પોતાની જાતે જીવન જીવવા માટે સક્ષમ છે. [૯૦] આ પ્રોજેક્ટ આ રિવાઇલ્ડેડ દક્ષિણ ચાઇના વાઘના વંશ માટે સફળ છે અને આ પ્રોજેક્ટમાં 5 જેટલા બચ્ચા પેદા થયા છે અને આ બચ્ચાઓની બીજી પેઢી તેમની સફળ રિવાઇલ્ડેડ માતા પાસેથી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની કુશળતા શીખવા સક્ષમ બનશે. [૯૧]


માનવીઓ સાથે સંબંધ[ફેરફાર કરો]

વાઘ એક શિકાર તરીકે[ફેરફાર કરો]

હાથીના પાછળના ભાગનો શિકાર કરતો વાઘ, ભારત 19મી સદીના પ્રારંભમાં.

વાઘ એ એશિયામાં અનેક મોટા પાંચમાંનું ગેઇમ પ્રાણી છે.ઓગણીસમી અને વસમી સદના પ્રારંભમાં વાઘના શિકારની પ્રવૃત્તિએ મોટા પ્રમાણમાં સ્થાન લીધુ હતું, કેમ કે તે જમાનામાં કર્નનીયલ ભારતમાં બ્રિટીશ તેમજ તેમજ મહારાજાઓ અને ભારતની સ્વતંત્રતા પહેલા તત્કાલિન પ્રિન્સલે સ્ટેટસના ઉચ્ચ વર્ગ દ્વારા આ રમતને ઓળખ અને ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઇ હતી. વાઘનો શિકાર પગપાળા ચાલતા કેટલાક શિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો; જ્યારે અન્ય માંચડા પર બકરી અથવા ભેંસને મારણ તરીકે બાંધીને બેસતા હતા; જ્યારે કેટલાક લોકો હાથીની પીઠ પર બેસતા હતા. [૯૨] કેટલાક કિસ્સાઓમાં પ્રાણીઓને મારણ સ્થળે ધકેલવા માટે ગામવાળાઓને ઢોલ વગાડવા માટે કહેવામાં આવતું હતું. વાઘની ચામડી માટે વિગતવાર સુચનાઓ ઉપલબ્ધ હતી અને વાઘની ચામડી બનાવનારા પ્રાણીમર્મ વિહ લોકો પણ ઉપલબ્ધ હતા.


માનવ ભક્ષી વાઘ[ફેરફાર કરો]

ચિત્ર:Maneater calcutta1903 stereoscopic.jpg
કલક્તા ઝૂમાં માણસને ઝડપીને તેને ખાઇ રહેલા વાઘના સ્ટિરીયોગ્રાફિક ફોટોગ્રાફ (1903), આ વાઘે 200 જેટલા માનવીઓને મારી નાખ્યા હોવાનો દાવો છે.

માનવીઓ વાઘ માટે નિયમિત શિકાર નહી હોવા છતાંયે તેમણે અન્ય પ્રાણીની તુલનામાં વધુ માણસોને મારી નાખ્યા છે, આવા સ્થલોમાં ખાસ કરીને જ્યાં વસતી વધુ હોય, ઉભરાતી હોય અને ખેતીને કારણે વાઘના વસવાટ પર દબાણ આવ્યું હોય તેનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના માનવ ભક્ષી વાઘ વૃદ્ધ હોય છે અને તેમને નખ હોતા નથી, તેમનો માનીતો શિકાર કરવાની તેમની ક્ષમતા નહી હોવાથી જ તેઓ માનવીઓનો શિકાર કરે છે. [૯૩] મોટા ભાગના વાઘ કે જેમને માનવભક્ષી વાઘ તરીકે ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા હોય છે તેમને ઝડપથી ઝડપી લઇને મારી નાખવામાં આવે છે અથવા પીંજરામાં પૂરી દેવામાં આવે છે. માનવભક્ષી ચિત્તા સિવાય પણ સ્થાપિત માનવભક્ષી વાઘ ભાગ્યે જ માનવ વસતીમાં પ્રવેશે છે, જે ગામડાની બહારના ભાગમાં આવેલા હોય છે. [૯૪] તેમ છતા પણ, વસતી ધરાવતા ગામડાઓમાં પણ હૂમલાઓ થતા હોય છે. [૯૫]માનવભક્ષકો ભારતમાં અને બાંગ્લાદેશમાં એક ખાસ સમસ્યા છે, ખાસ કરીને કુમાઓન, ગઢવાલઅને સુંદરવન બેંગાલના મેનગ્રુવમાં, કેટલાક વાઘ માનવીઓને શિકાર બનાવવા માટે જાણીતા છે. હવામાનમાં ફેરફારને કારણે વસતીમાં ઝડપથી ઘટાડો થઇ રહ્યો હોવાથી વાઘના હૂમલાઓ સુંદરવનમાં વધી ગયા છે. [૯૬]


પરંપરાગત એશિયન ઔષધ(દવા)[ફેરફાર કરો]

વાઘની ચામડી અંગેની સુચનાઓ

ચીનમાં મોટા ભાગના લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે વાઘના વિવિઘ અંગમાં ઔષધીય મહત્તા સમાયેલી છે, જેમાં પેઇન કિલર્સ અને એફોર્ડીસિયેક નો સમાવેશ થાય છે.[૯૭]આ માન્યતાને ટેકો આપતા કોઇ વૈજ્ઞાનિક પૂરાવા નથી. ચીનમાં વાઘના અંગનો ફાર્માસ્યુટિકલ દવામાં ઉપયોગ પર ક્યારનોયે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને સરકારે ચોરીથી વાઘનો શિકાર કરનારાઓ પર મૃત્યુદંડ આપવા સુધીની જોગવાઇ કરી છે. વધુમાં, વાઘના અંગના તમામ વેપાર કોન્વેન્શન ઓન ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઇન એન્ડેન્જર્ડ સ્પેસીસ ઓફ વાઇલ્ડ ફૌના એન્ડ ફ્લોરાહેઠળ ગેરકાયદે માનવામાં આવ્યા છે અને સ્થાનિક વેપાર ચીનમાં 1993થી જ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે. તેમ છતા નફા માટે વંશ આગળ ધપાવવામાં કૌશલ્ય ધરાવા દેશમાં અસંખ્યટાઇગર ફાર્મની હયાતી છે. એવું મનાય છે કે આજે પણ આ ફાર્મમાં 4,000થી 5,000 વચ્ચે કેપ્ટીવ-વંશ, નાના પ્રાણીઓ જીવંત છે. [૯૮][૯૯]

પાલતુ તરીકે[ફેરફાર કરો]

એસોયિસેશન ઓફલ ઝૂ એન્ડ એક્વેરીયમ્સના અંદાજ અનુસાર આશરે 12,000 જેટવા વાઘને અમેરિકામાં પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવ્યા છે, જે વિશ્વની સમગ્ર જંગલી જાતની તુલનામાં વધુ છે. [૧૦૦] 4,000 જેટલા વાઘ ફક્તટેક્સાસમાં જ પાળવામાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે. [૧૦૦]


અમેરિકામાં વાઘની ભારે વસતી પાછળનું એક કારણ ત્યાંના કાયદા છે. ફક્ત ઓગણીસ રાજ્યોમાં વાઘની માલિકી ધરાવવા સામે પ્રતિબંધ છે, પંદરમાં ફક્ત પરવાનો લેવાનું જરૂરી છે અે 16 રાજ્યોમાં કોઇ કાયદા નથી. [૧૦૦]


અમેરિકન ઝૂ અને સર્કસમાં વંશવેલાના કાર્યક્રમની સફળતા 1980 અને 1990માં ભારે દબાણમાં પરિણમ્યો હતો, જેના લીધે પ્રાણીઓના ભાવમાં ઘટાડો થયો હતો. [૧૦૦] એસપીસીએના અંદાજ અનુસાર હવે 500 જેટલા સિંહ, વાઘ અને અન્ય મોટી બિલાડીઓ ફક્ત હ્યુસ્ટોન વિસ્તારમાં જ ખાનગી માલિકીપણા હેઠળ છે.[૧૦૦]


1983ની ફિલ્મ સ્કેરફેસમાં, the આગેવાન, ટોની મોહટાના, અમેરિકન ડ્રીમમાં હાથી ઘોડાના શણગારની મનોકામના સેવતો હતો, જે અંતર્ગત પાત્રના મંતવ્યમાં તેની સંપત્તિમાં એક પાલતુ વાઘની માલિક ધરાવવાનો સમાવેશ થતો હતો.


સાંસ્કૃત્તિક પાત્રતા[ફેરફાર કરો]

કુનીયોશી ઉટાગાવા દ્વારા 19મી સદીનું વાઘનું ચિત્ર

પૂર્વ એશિયાની સંસ્કૃતિમાં ચોપગા પ્રાણીઓના રાજા તરીકે સિંહને સ્થાને વાઘ હતા,[223] જે શ્રીમંતાઇ, અભયતા અને ક્રોધ પ્રદર્શિત કરે છે.[225] તેના કપાળ એવા ચિહ્નો કરવામાં આવ્યા હતા જે ચાઇનીઝ પાત્ર સાથે મળતા આવે છે, જેનો અર્થ "રાજા"જેવો થાય છે; પરિણામે, ચીન અને કોરીયામાં વાઘને પ્રદર્શિત કરતા અસંખ્ય કાર્ટુનોને તેમના કપાળ પર ચિત્ર દોરવામાં આવ્યું હતું. [226]


ચાઇનીઝ માન્યતા અને સંસ્કતિની મહત્તાના ભાગરૂપે વાઘ પ્રાણીઓની 12 ચાઇનીઝ રાશિમાંનું એક હતા. તેમજ વિવિધ ચાઇનીઝ કલા અને માર્શલ આર્ટમાં, વાઘને પૃથ્વીના એક સંકેત તરીકે અને ચાઇનીઝ ડ્રેગનના સમાન હરીફ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે- બન્ને સંકેતો અનુક્રમે સાર અને આત્મા દર્શાવે છે. હકીકતમાં, દક્ષિણી માર્શલ આર્ટ હંગ ગાવાઘ અને ક્રેનની હલચલ પર આધારિત છે. ચીન સામ્રાજ્યમાં, વાઘ યુદ્ધનું એક પ્રતિક હતો અને ઘણી વાર તેને સૌથી ઊંચા લશ્કરી જનરલતરીકે માનવામાં આવતા હતા (અથવા વર્તમાન સમયના સંરક્ષણ સચિવ),[૧૦૧]જ્યારે સમ્રાટ અને સામ્રાજ્ઞીને અનુક્રમે ડ્રેગનઅને ફોનીક્સ,દ્વારા દર્શાવવામાં આવતા હતા. સફેદ વાઘ (ઢાંચો:Zh-cp)ચાઇનીઝ નક્ષત્રના ચાર પ્રતિકોમાંના એક હતા. તેને ઘણી વાર પશ્ચિમના સફેદ વાઘ કહેવામાં આવતા હતા અને (西方白虎), અને તે પશ્ચિમઅને પાનખર ઋતુને રજૂ કરે છે. [૧૦૧]


બુદ્ધ ધર્મમાં, તે ત્રણ અબુદ્ધ સર્જનોમાંના એક છે, જે ક્રોધનો સંકેત આપે છે, જ્યારે વાંદરો અને લોભી અને હરણ પ્રેમાંધનો સંકેત આપે છે. [૧૦૧]


સાલા ફાઇટીંગ ધ ટાઇગર, ભારતના કર્ણાટકના બેલુર ખાતેના હોયસાલા એમ્પાયરનું નિશાન.

ટુંગુસિક પ્રજાએ સાઇબીરીયન વાઘને ખોરાકની નજીકના તરીકે ગણના કરી હતી અને ઘણી વખત તેનો as "ગ્રાન્ડફાધર" અથવા "ઓલ્ડ મેન" તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ઉડેગેઅને નાનાઇ "અંબા" કહેતા હતા. મંચુસાઇબીરીયન વાઘને હુ લિન, રાજા તરીકે ગણતા હતા. [૧૫]


જેની મોટા પાયે પૂજા થાય છે તેવા હિન્દુ માતાજી દુર્ગા,દેવી-પાર્વતીનુ્ં એક સ્વરૂપ છે, જે દસ હાથવાળી યોદ્ધા છે, જે યુદ્ધમાં જતી વખતે વાઘણ (કે સિંહણ) પર સવારી કરે છે દત્રિણ ભારતમાં પ્રભુ ઐયપ્પા પણ વાઘ સાથે સંકળાયેલા હતા. [૧૦૨]


એશિયામાં શેપશિફ્ટીંગ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાં વેરવુલ્ફના સ્થાને વેરટાઇગર હતા.[૧૦૩] ભારતમાં તેઓ જાદુટોણા કરનાર ભૂવા હતા, જ્યારે ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયામાં હિતકારક હતા. [૧૦૪]


વાઘ જંગલ બુક અને વિલીયમ બ્લેક એમ બન્નેમાં અનુભવ ગીત તરીકે રુદયાર્ડ કિપ્લીંગમાં એક વિષય તરીકે સતત રહ્યા છે, જેમાં વાઘને જોખમી અને ડરામણા પ્રાણી તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.ધી જંગલ બુક માં, વાઘ, શેરખાન,તેના આગેવાન મૌવગ્લીઆગેવાનના દુષ્ટ જીવલેણ દુશ્મન છે. જોકે, અન્ય પાત્રતા વધુ કૃપાળુ છે: એ.એ. મિલનેના વિન્ની દ પૂહ વાર્તાઓના વાઘ, બાથ ભરી શકાય અને ગમે તેવા છે. મેન બુકર પ્રાઇઝ કે જે નવલકથા "લાઇફ ઓફ પીઆઇ,"માં આગેવાન, પીઆઇ પટેલ, પેસિફિક સમુદ્રમાં પડી ભાંગેલા વહાણમાં તેઓ એક માત્ર જીવતા રહ્યા હતાઃ જ્યારે બીફ્રેન્ડઝ પણ જીવતા રહ્યા હતાઃ મોટો બેંગાલ વાઘ.પ્રખ્યાત રમૂજી વાર્તા કેલ્વિન એન્ડ હોબ્બીઝ માં કેલ્વિન અને અને તેના સ્ટફ્ડ વાઘ હોબીઝ અભિનય કરે છે. આ ઉપરાંત વાઘને લોકપ્રિય સેરેલ ફ્રોસ્ટેડ ફ્લેક્સના આવરણ પર પણ મૂકવામાં આવ્યા છે. (જેનું "ફ્રોસ્ટીસ"તરીકે પણ માર્કેટિંગ કરવામાં આવ્યું હતું) જેમાં તેનું નામ "ટોની ધ ટાઇગર"હતું.

ભારતની આદીવાસી પ્રજાઓ તેને વાઘદેવ તરીકે પુજે છે.


વાઘ એ બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, ભારત[૧૦૫]નું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી છે (બેગાલ ટાઇગર)[૧૦૬] મલેશિયા (મલાયન ટાઇગર), ઉત્તર કોરયાઅને દક્ષિણ કોરીયા (સાઇબીરીયન ટાઇગર)નું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી છે.

વિશ્વના લોકપ્રિય પ્રાણી[ફેરફાર કરો]

એનિમલ પ્લાનેટદ્વારા હાથ ધરાયેલા એક સર્વેક્ષણમાં વાઘને વિશ્વના લોકપ્રિય પ્રાણી તરીકે મત આપવામાં આવ્યો હતો, જે કૂતરાથી સહેજ આગળ હતા. 73થી વધુ દેશોના 50,000 કરતા વધુ સમીક્ષકોએ તે સર્વેક્ષણમાં મત આપ્યો હતો. તે સર્વેક્ષણમાં વાઘને 21 ટકા મત, કૂતરાને 20 ટકા, ડોલ્ફીનને 13 ટકા, ઘોડાને 10 ટકા, સિંહને 9 ટકા, સાપને 8 ટકા, તેમજ ત્યાર બાદ હાથી, ચિંપાઝી, ઓરંગુટમ અને વ્હેલને પણ મત આપવામાં આવ્યા હતા.[૧૦૭][૧૦૮][૧૦૯][૧૧૦]


એનિમલ પ્લાનેટ સાથે કામ કરનાર પ્રાણીની વર્તણૂંક સમજનાર કેન્ડી ડીસાએ જણાવ્યું હતું કે: "આપણે વાઘ સાથે સંબંધ રાખી શકીએ છીએ કેમ કે તે હિંસક અને બહારની બાજુએ પ્રભુત્વ ધરાવનાર છે, પરંતુ સાથે સાથે અંદરખાનેથી ઉમદા અને સમજદાર પ્રાણી છે. [૧૦૭]


વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ કંઝર્વેશન ચેરિટી ખાતેના ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસીઝ ઓફિસર કેલ્લુમ રેન્કેઇને જણાવ્યું હતું કે પરિણામે તેમને આશા આપી હતી. "જો લોકો વાઘને પોતાના પ્રાણી તરીકે મત આપતા હોય તો, તેને અર્થ એ કે તેઓ તેની અગત્યતા સમજે છે અને કદાચ તેમના અસ્તિત્વની જરૂરિયાત પણ જાણે છે" એમ જણાવ્યું હતું. [૧૦૭]


ગેલેરી[ફેરફાર કરો]

વધુ જૂઓ[ફેરફાર કરો]


દર્શાવેલા સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. Chundawat, R.S., Habib, B., Karanth, U., Kawanishi, K., Ahmad Khan, J., Lynam, T., Miquelle, D., Nyhus, P., Sunarto, Tilson, R. & Sonam Wang (2008). Panthera tigris. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Retrieved 9 October 2008.
  2. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  3. ૩.૦ ૩.૧ Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  4. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  5. કેટ સ્પેશિયાલિસ્ટ ગ્રુપ.
  6. "BBC Wildfacts – Tiger". 
  7. Liddell, Henry George and Robert Scott (1980). A Greek-English Lexicon (Abridged Edition). United Kingdom: Oxford University Press. ISBN 0-19-910207-4.  Check date values in: 1980 (help)
  8. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  9. ઢાંચો:La icon Linnaeus, C. (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. Holmiae. (Laurentii Salvii). p. 824.  Check date values in: 1758 (help)
  10. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  11. વાન ડેન હોયેક ઓસ્ટેન. 1999)જવાન ટાઇગર - ક્રૂરતાપૂર્વક કરાયેલી હત્યા. 300 પર્લ્સ - કુદરતી વૈવિધ્યતાના મ્યુઝીયમ હાઇલાઇટ્સ. 11 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ ડાઉલોડ કરાયેલું.
  12. પાઇપર એટ અલ. ફિલિપિન્સના પાલાવન ખાતે વાઘ પેન્થેરા ટાઇગ્રીસની ભૂતકાળની હાજરી માટેના પ્રથમ પૂરાવા: આયર્લેન્ડની વસતીમાં લુપ્તતા. પ્રાચીન સમયનો અભ્યાસ, પ્રાચીન હવામાનનો અભ્યાસ, પ્રાચીન અર્થતંત્રનો અભ્યાસ 264 (2008) 123–127
  13. ૧૩.૦ ૧૩.૧ ૧૩.૨ ૧૩.૩ ૧૩.૪ ૧૩.૫ ઢાંચો:De icon વ્રેટીસ્લેવ માઝકઃ ડેર વાઘ . નાચડ્રક ડેર 3. ઔફ્લાન્જ વોન 1983. વેસ્ટ્રેપ વિસેન્શાફન હોરેનવોર્સલેબેન, 2004 ISBN 3 894327596 સંદર્ભ ત્રુટિ: Invalid <ref> tag; name "der-tiger" defined multiple times with different content
  14. મેથ્થીસેન, પીટર. 2000.ટાઇગર્સ ઇન ધ સ્નો, p. 47. ધી હાર્વિલ પ્રેસ, લંડન.
  15. ૧૫.૦ ૧૫.૧ Matthiessen, Peter; Hornocker, Maurice (2001). Tigers In The Snow. North Point Press. ISBN 0865475962.  Cite uses deprecated parameter |coauthors= (help); Check date values in: 2001 (help)
  16. ૧૬.૦ ૧૬.૧ V.G. Heptner & A.A. Sludskii. Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2. ISBN 9004088768.  સંદર્ભ ત્રુટિ: Invalid <ref> tag; name "USSR" defined multiple times with different content
  17. ૧૭.૦ ૧૭.૧ ૧૭.૨ સનક્વિસ્ટ, મેલ એન્ડ ફિયોના સનક્વિસ્ટ. 2002વિશ્વની જંગલી બિલાડીઓ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, શિકાગો
  18. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  19. Wade, Matt (February 15, 2008), "Threat to a national symbol as India's wild tigers vanish", The Age (Melbourne): 9 
  20. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil. (આર્કિવ).
  21. "Laboratory of Genomic Diversity LGD". 
  22. ઢાંચો:IUCN2006 ડેટાબેઝની એન્ટ્રીમાં આ જાતિઓ શા માટે આટલી ભયંકર છે અને તેમાં કઇ શરતોનો ઉપયોગ કરાયો છે તેના સંક્ષિપ્તમાં ઉલ્લેખનો સમાવેશ કરાયો છે.
  23. *ઢાંચો:Aut (1999) (1999)વોકર્સ મામલ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ. . જોહ્ન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ્. ISBN 0-8018-5789-9
  24. ^ ક્રેક્રાફ્ટ જે., ફેઇનસ્ટેઇન જે., વૌઘન જે.., હેમ-બાયચોવસ્કી કે. (1998) 1998) વાઘને અલગ પાડે છે (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ) મિટોકોન્ડ્રીયલ સિક્વન્સીસ ન્યુક્લિયર ઇન્સર્ટસ, પદ્ધતિસર અને સંરક્ષણ ઉત્પત્તિઓ. એનિમલ કંઝર્વેશન 1: 139–150.
  25. ગ્રેહામ બેટમેન: ડાઇ ટિયર વેલ રૌબિયર , ડ્યૂ ઔસગેબ, બર્ટેલ્સમેન વેરલેગ, 1986.
  26. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  27. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  28. મિટોકોન્ડ્રીયન સાયલોજિયોગ્રાફી કેસ્પીયન વાઘની સુપ્તતાના મૂળ અને તેના અમુર વાઘ સાથેના સંબંધ વર્ણવે છે
  29. [૧]^ www.china.org.cn 6 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ મેળવવામાં આવેલું
  30. સંદર્ભ ત્રુટિ: અમાન્ય <ref> ટેગ; xinhuaનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ લેખન અપાયું નથી
  31. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  32. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  33. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  34. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  35. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  36. "Harimau jawa belum punah! (Indonesian Javan Tiger website)". 
  37. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  38. Guggisberg, C. A. W. (1975). Wild Cats of the World. New York: Taplinger Publishing. ISBN 0-8008-8324-1.  Check date values in: 1975 (help)
  39. ૩૯.૦ ૩૯.૧ Markel, Scott; Darryl León (2003). Sequence Analysis in a Nutshell: a guide to common tools and databases. Sebastopol, California: O'Reily. ISBN 0-596-00494-X.  Cite uses deprecated parameter |coauthors= (help); Check date values in: 2003 (help)
  40. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  41. ૪૧.૦ ૪૧.૧ Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  42. ૪૨.૦ ૪૨.૧ ] ^ આજે સફેદ વાઘ અન અસાધારણ સફેદ સિહ, http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html
  43. સફેદ વાઘ, http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/white_tigers.htm
  44. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  45. સફેદ વાધ, http://bigcathaven.org/cats/wild/white_tigers_genetics.htm
  46. સ્નો વાઘ, http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm
  47. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  48. મિલ્સ સ્ટીફન. ૨૦૦૪).વાધ. પાન. 89. બીબીસી બુક્સ, લંડન
  49. ૪૯.૦ ૪૯.૧ ૪૯.૨ મિલ્સ સ્ટીફન પાન. 86
  50. થાપર, વાલ્મિક. 1989ટાઇગર પોટ્રેઇટ ઓફ પ્રિડેટર. 88. સ્મિથમાર્ક પબ, ન્યુયોર્ક
  51. થાપર, વાલ્મિક પાન.88
  52. કરન્થ, કે.યુ. નિકોલસ, જે.ડી.સેઇડેનસ્ટિકર, જે. ડાઇનરસ્ટેઇન, ઇ. સ્મિથ, જે.એલ.ડી. જોહ્નસિંઘ, એ.જે.ટી. ચૂડાવત, આર.એસ. (2003)સંરક્ષણ કવાયતમાં વૈજ્ઞાનિક ઉણપ: ભારતમાં વાઘની વસતી પર દેખરેખ. એનિમલ કંઝર્વેશન (61): 141-146 સંપૂર્ણ પાઠ્ય
  53. ૫૩.૦ ૫૩.૧ "Sympatric Tiger and Leopard: How two big cats coexist in the same area".  ઇકોલોજી માહિતી
  54. ૫૪.૦ ૫૪.૧ ૫૪.૨ ૫૪.૩ Perry, Richard (1965). The World of the Tiger. pp. pp.260. ASIN: B0007DU2IU.  Check date values in: 1965 (help)
  55. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  56. ૫૬.૦ ૫૬.૧ એડીડબ્લ્યુ:પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ: માહિતી , http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_tigris.html
  57. શેલર. જી Tધ ડીયર એન્ડ ધ ટાઇગર. ભારતમાં જંગલીજીવનનો અભ્યાસ 1984, યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ
  58. Sankhala 1997, p. 17
  59. Sankhala 1997, p. 23
  60. ૬૦.૦ ૬૦.૧ Mills, Stephen (2004). Tiger. Richmond Hill., Ont.: Firefly Books. pp. pp.168. ISBN 1552979490.  Check date values in: 2004 (help)
  61. ૬૧.૦ ૬૧.૧ થાપર, વાલ્મિક. 1992ધી ટાઇગર્સ ડેસ્ટીનીક્યાલ કેથી લિમીટેડ: પ્રકાશક, લંડન
  62. ૬૨.૦ ૬૨.૧ ૬૨.૨ ૬૨.૩ નોવાર્ક, રોનાલ્ડ એમ. (1999)વોકર્સ મામલ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડબાલ્ટીમોરઃ જોહ્નસ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.ISBN 0-8018-5789-9
  63. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  64. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  65. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  66. સનક્વિસ્ટ, ફિયોના એન્ડ મેલ સનક્વિસ્ટ1988. ટાઇગર મૂનઃ ધ યુનવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, શિકાગો.
  67. Karanth, K. Ullas; Sunquist, Melvin E. (2000). "Behavioural correlates of predation by tiger (Panthera tigris), leopard (Panthera pardus) and dhole (Cuon alpinus) in Nagarahole, India". Journal of Zoology 250: 255–265. doi:10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x . http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40765. Retrieved 2008-06-05. 
  68. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  69. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  70. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  71. ઢાંચો:IUCN2006 આ જાતિઓ આટલી ભયંકર શા માટે છે તેવા ઉલ્લેખનો પણ ડેટાબેઝમાં સમાવેશ કરાયો છે.
  72. http://www.hindu.com/2008/02/13/stories/2008021357240100.htm.
  73. ૭૩.૦ ૭૩.૧ Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  74. વાઇલ્ફલાઇફ સાયંસ: લિંકીગ ઇકોલોજીકલ થિયરી એન્ડ મેનેજમેન્ટ એપ્લીકેશન્સ , ટીમોથી ઇ, ફુલબ્રાઇટ, ડેવીડ જી, હેવિટ્ટ, દ્વારા, ફાળો આપનાર ટિમોથી ઇ, ફુલબ્રાઇટ, ડેવીડ જી, હેવીટ્ટ, સીઆરસી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત, 2007, ISBN 0-8493-7487-1
  75. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  76. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  77. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  78. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  79. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  80. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  81. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  82. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  83. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  84. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  85. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  86. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  87. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  88. એફએક્યૂ આઇ સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ
  89. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  90. એફએક્યૂ આઇ સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ
  91. ધી બેબ ટાઇગર ધેટ્સ બીટીંગ એક્સટિંક્શન | યૂટ્યૂબ ચેનલ-સ્કાયન્યૂઝ
  92. માનપૂરા ટાઇગરમાં વાઇડ રોયલ ટાઇગર (નોમ-ડે-પ્લુમ) –રાજપૂતો માં વાઘના શિકાર અંગે. (1836) બેંગાલ સ્પોર્ટીંગ મેગેઝીન, વોલ IV. ધી ટ્રેઝર્સ ઓફ ઇન્ડિયન વાઇલ્ડલાઇફમાં પુનઃ ઉત્પાદિત '
  93. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  94. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  95. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  96. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1 at line 4077: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  97. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  98. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  99. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  100. ૧૦૦.૦ ૧૦૦.૧ ૧૦૦.૨ ૧૦૦.૩ ૧૦૦.૪ લોયડ, જે અને મિચીસન, જે: "Tધી બુક ઓફ ધ જનરલ ઇગ્નોરન્સ ". ફાબેર એન્ડ ફાબેર, 2006
  101. ૧૦૧.૦ ૧૦૧.૧ ૧૦૧.૨ Cooper, JC (1992). Symbolic and Mythological Animals. London: Aquarian Press. pp. 161–62. ISBN 1-85538-118-4.  Check date values in: 1992 (help)
  102. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  103. Summers, Montague (1966). The Werewolf. University Books. p. 21.  Check date values in: 1966 (help)
  104. Encyclopædia Britannica. 1910–1911.  Check date values in: 1910-1911 (help)
  105. નેશનલ એનિમલ પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ ,ભારત સરકારની ભારત વેબસાઇટમાં વાઘ રાષ્ટ્રીય પ્રાણી છે.
  106. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  107. ૧૦૭.૦ ૧૦૭.૧ ૧૦૭.૨ Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  108. "Pers - The Tiger is the World's Favorite Animal". 
  109. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.
  110. Lua error in વિભાગ:Citation/CS1/Date_validation at line 33: attempt to compare number with nil.


સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  • ઢાંચો:Aut (1993). બીગ કેટ્સ કિંગ્ડમ ઓફ માઇટ, વોયેજર પ્રેસ
  • ઢાંચો:Aut. (2001) એનિમલ હેબીટેટ્સ P. 172 ISBN 0-8160-4594-1
  • ઢાંચો:Aut & ઢાંચો:Aut (eds). 2005.ધી ટ્રેઝર્સ ઓફ ધ ઇન્ડિયન વાઇલ્ડલાઇફ . બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી એન્ડ ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, મુંબઇ.
  • ઢાંચો:Aut (1981). પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ. (PDF). મમ્માલિયન સ્પેસીઝ, 152: 1-8. અમેરિકન સોસાયટી ઓફ મમ્માલોજીસ્ટસ
  • ઢાંચો:Aut (1999) વોકર્સ મમ્મલ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ . જોહ્ન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.ISBN 0-8018-5789-9
  • રિટર્ન ઓફ ધ ટાઇગર નું ઢાંચો:Harvard referenceજર્મન સંક્ષિપ્ત ભાષાંતર, લસ્ટર પ્રેસ, 1993.
  • ઢાંચો:Aut. (1999) રાઇડીંગ ધ ટાઇગર. માનવ પ્રભુત્વવાળી લેન્ડસ્કેપ્સમાં વાઘ સંરક્ષણ કેન્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.ISBN 0-521-64835-1


બ્રાહ્ય લિંક્સ[ફેરફાર કરો]


ઢાંચો:Carnivora