આત્મનિમજ્જન

વિકિપીડિયામાંથી
દિશાશોધન પર જાઓ શોધ પર જાઓ

આત્મનિમજ્જન ([a.tmə.ni.mə.ɟɟən]) એ ગુજરાતી લેખક મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીના કાવ્યોનો સંગ્રહ છે જે સૌપ્રથમ ૧૮૯૫માં પ્રકાશિત થયો હતો. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ (૧૮૯૫)માં ૪૦, બીજી આવૃત્તિ (૧૯૧૪)માં ૪૫ અને ત્રીજી આવૃત્તિ (૧૯૫૯)માં ૫૫ કાવ્યરચનાઓ સંગ્રહાયેલી છે. આ પુસ્તકમાં વૃત્તબદ્ધ રચનાઓ ઉપરાંત ભજનો, ગીતો અને ગઝલો સમાવેશ પામી છે.[૧]

આ સંગ્રહની રચનાઓમાંથી 'ગગને આજ પ્રેમની ઝલક છાઈ રે' અને ર્દગ રસભર' જેવી ગીતરચનાઓ તથા 'અમર આશા', 'દુનિયાબિયાંબા', 'કિસ્મત', 'આ જામે ઇશ્કમાં' જેવી ગઝલરચનાઓને મણિલાલની ઉત્તમ કૃતિઓ માનવામાં આવે છે.

ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

મણિલાલ મેટ્રિકની પરીક્ષામાં પાસ થયા તે જ વર્ષે (૧૮૭૬માં) તેમણે 'શિક્ષાશતક' નામનો ૧૦૧ બોધક પદ્યખંડોનો નાનકડો સંગ્રહ જાતે છપાવીને પ્રગટ કર્યો હતો અને પોતાના કવિમિત્ર બાલાશંકર કંથારીયાને અર્પણ કર્યો હતો. ૧૮૮૭માં મણિલાલે 'પ્રેમજીવન' નામે ૧૧ કાવ્યોનો સંગ્રહ અને તેની જાતે લખેલ ટીકા સહિત પ્રગટ કર્યો. ત્યારબાદ આશરે સાતેક વર્ષ પછી એટલાં જ કાવ્યોનું ઝૂમખું તેમણે 'અભેદોર્મિ' શીર્ષકથી બહાર પાડ્યું. ૧૮૯૫માં, તે જ વર્ષના જૂન માસ સુધીમાં પોતે રચેલી બધી જ પદ્યરચનાઓ—ઉપયુક્ત 'પ્રેમજીવન' અને 'અભેદોર્મિ'નાં ૨૨ કાવ્યો તથા બીજા 'મિશ્ર-ધ્વની'નાં પંદર કાવ્યો, 'જવનિકા' શિર્ષક હેઠળ પ્રગટ કરેલાં બે કાવ્યો તેમજ 'ઉપહાર' શિર્ષકનું એક કાવ્ય એમ કુલ ચાળીશ કાવ્યોનો સંગ્રહ 'આત્મનિમજ્જન' નામે પ્રગટ કર્યો.[૨]

મણિલાનું ૧૮૯૮માં મૃત્યુ થયા બાદ, આ સંગ્રહની બીજી આવૃત્તિ, તેમના નાના ભાઈ માધવલાલ દ્વિવેદીએ ૧૯૧૪માં પ્રગટ કરી હતી, જેમાં ૧૮૯૫થી ૧૮૯૮ના ગાળામાં મણિલાલે લખેલાં બીજા પાંચ કાવ્યોનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૯માં ધીરુભાઈ ઠાકરે મણિલાલના બીજા ૧૦ અપ્રકાશિત કાવ્યો શોધીને 'આત્મનિમજ્જન'ની ત્રીજી આવૃત્તિ પ્રગટ કરી હતી.[૨]

આવકાર અને વિવેચન[ફેરફાર કરો]

ગુજરાતી વિવેચક ચીમનલાલ ત્રિવેદીએ આ રચનાને 'ઉચ્ચ કોટીની' અને મણિલાલની 'ચિરંજીવ' રચના તરીકે ઓળખાવી છે.[૩]

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. ઠાકર, ધીરુભાઈ (૨૦૦૧). "આત્મનિમજ્જન". In ઠાકર, ધીરુભાઈ. ગુજરાતી વિશ્વકોશ. ખંડ ૧ (અ – આ) (બીજી આવૃત્તિ). ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ. pp. ૯૬૧. OCLC 248967673. Unknown parameter |publication-location= ignored (મદદ); Check date values in: |date= (મદદ)
  2. ૨.૦ ૨.૧ દ્વિવેદી, મણિલાલ નભુભાઈ (૨૦૦૦) [૧૮૯૫]. "संपादकीय". In ઠાકર, ધીરુભાઈ. આત્મનિમજ્જન. મ. ન. દ્વિવેદી સાહિત્યશ્રેણી–3 (ચોથી આવૃત્તિ). ગાંધીનગર: ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી. p. 9. ISBN 81-7227-075-5. Check date values in: |year= (મદદ)
  3. ત્રિવેદી, ચીમનલાલ (૧૯૬૩). ઊર્મિકાવ્ય (પ્રથમ આવૃત્તિ). સુરત: ધી પોપ્યુલર બુક સ્ટોર. pp. ૧૮૫–૧૮૬. Check date values in: |year= (મદદ)

બાહ્ય કડીઓ[ફેરફાર કરો]