ભાવનગર

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
ભાવનગર
भावनगर/Bhavnagar
ભાવસભર ભાવેણું
—  શહેર  —
ભાવનગર મોન્ટાજ
ભાવનગરની ઓળખ
ભાવનગરનુ
ગુજરાત અને ભારતમાં સ્થાન
અક્ષાંશ-રેખાંશ ૨૧°૪૫′૫૨″N ૭૨°૦૯′૦૭″E / ૨૧.૭૬૪૪૭૩°N ૭૨.૧૫૧૯૩૦°E / 21.764473; 72.151930
દેશ ભારત
રાજ્ય ગુજરાત
જિલ્લો ભાવનગર
મેયર સુરેશ ધાંધલ્યા
વસ્તી

• ગીચતા

૫,૯૩,૭૬૮ (૨૦૧૧)

• ૯,૫૮૬ /km2 (૨૪,૮૨૮ /sq mi)

અધિકૃત ભાષા(ઓ) ગુજરાતી,હિંદી[૧]
સમય ક્ષેત્ર આઇએસટી (+૦૫:૩૦)
વિસ્તાર

• ઉંચાઇ

૫૩.૩૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૦.૫૮ ચો માઈલ)

• ૨૪ મીટર (૭૯ ફુ)

ભાવનગર શહેર (હિંદી: भावनगर, ઉચ્ચારણ Bhāvnagar) એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લાનું મુખ્ય મથક અને ગુજરાત રાજ્યનું પાંચમાં નંબરનું મોટુ શહેર છે.(સંદર્ભ આપો) ભાવનગરની સ્થાપના ૧૭૨૩માં ભાવસિંહજી ગોહીલ (૧૭૦૩-૧૭૬૪) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ભારતનાં ગણતંત્રમાં ભળ્યુ એ પહેલા સુધી તે એક રજવાડુ હતું.

ગુજરાત રાજ્યની રાજધાની ગાંધીનગરથી ભાવનગરનું અંતર ૧૯૮ કિ.મિ. છે. ભાવનગર ખંભાતના અખાતની પશ્ચિમે આવેલ છે.

ભાવનગર શહેર[ફેરફાર કરો]

ભાવનગર શહેરનો ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

ભાવનગર રાજ્યનું લશ્કરી ચિન્હ

સુર્યવંશી ગોહીલ રાજપુતોને મારવાડમાં તીવ્ર સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડતો હતો. ઇ.સ. ૧૨૬૦માં તેઓએ ગુજરાતની હદમાં સાગરકાંઠા તરફ આવીને સેજકપુર, ઉમરાળા અને સિહોર એમ ત્રણ રાજધાની બનાવી. ૧૮૨૨-૧૮૨૩માં કંથાજી કડાણી અને પીપળાજી ગાયકવાડની સરદારી નીચે ગોહીલોની તે સમયની રાજધાની પર આક્રમણ કર્યુ. હારનો સામનો કરવો પડ્યો એટલે હારનું કારણ સિહોરનું ભૌગોલીક સ્થાન છે એમ માનીને ૧૭૨૩માં સિહોરથી ૩૦ કિલોમિટર દૂર વડવા ગામ પાસે દરીયાકિનારે સંવત ૧૭૭૯ની વૈશાખ સુદ ૩-અખાત્રીજના રોજ મહારાજા ભાવસિંહજી ગોહીલે [૧]નવી રાજધાની વસાવી અને એને ભાવનગર તરીકે ઓળખાવ્યું. દરિયાઇ વ્યાપારની સાનુકુળતા અને વ્યૂહાત્મક અગત્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને આ સ્થળ પસંદ કરવામાં આવ્યુ હતું. સ્વાભાવિક રીતે જ ભાવનગર શહેર ભાવનગર રજવાડાની રાજધાની બન્યું. જૂના ભાવનગરની નગર રચના સૌરાષ્ટ્રના બીજા અગત્યના શહેરો તરફ ખૂલતા દરવાજાવાળા કિલ્લા ધરાવતી હતી. બે દાયકા સુધી એ આફ્રિકા, ઝાંજીબાર, મોઝામ્બિક, સિંગાપુર અને આરબ દેશો સાથે વ્યાપારી સંબંધ ધરાવતું અગત્યનું બંદર બની રહ્યુ.

હાલમાં રાજવી કુટુંબના સભ્યોમાં મહારાજા વિજયરાજસિંહ ગોહિલ, મહારાણી સંયુક્તાકુમારી, યુવરાજ જયવીરરાજસિંહ ગોહિલ અને રાજકુમારી બ્રિજેશ્વરીકુમારી છે.

ભાવનગર રાજ્યનો વિસ્તાર કરવામાં વખતસિંહજીનું યોગદાન મોટું છે. આપત્તિના સમયમાં ભાવનગરના રાજવીઓએ પ્રજાને હંમેશા ઉદાર હાથે મદદ કરી છે. ભાવનગરના રાજવીઓ તથા તેમના દિવાનો જેવાકે ગગા ઓઝા, શામળદાસ અને પ્રભાશંકર પટ્ટણી ખૂબ જ પ્રજાવત્સલ હતા. ભાવનગરનો મહેલ નિલમબાગ ખાતે આવેલ છે. દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણ સમયે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સાથે સૌ પ્રથમ સહમત થનાર અને પોતાનું રાજ્ય ધરનારા ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી હતા.[૧] ભાવનગર પાસે આવેલું અલંગ વિશ્વનું સૌથી મોટું શિપબ્રેકીંગ યાર્ડ છે.(સંદર્ભ આપો)

ભાવનગર રજવાડુ[ફેરફાર કરો]

ભાવસિંહજીએ ભાવનગર રાજ્યને દરીયાઇ વ્યાપારથી ફાયદો થાય તેવી વ્યવસ્થા કરી. જેમ કે, એ સમયે બધો જ દરીયાઇ વ્યાપાર સુરત અને ખંભાત હસ્તક હતો. સુરતનો કિલ્લો જંજીરાના સીદીઓના કબ્જામાં હતો એટલે ભાવસિંહજીએ સવા ટકાનો ભાગ સીદીઓને આપીને ભાવનગર બંદરેથી વ્યાપાર થાય એવી વ્યવસ્થા ગોઠવી. સુરતનો કિલ્લો જ્યારે એ પછી અંગ્રેજોના કબ્જામાં આવ્યો ત્યારે ભાવસિંહજીએ એમની સાથે પણ એ જ પ્રકારનો કરાર કરી ભાવનગરનો વિકાસ ચાલુ રહે તે માટે પ્રયત્ન કર્યો. આમ, ભાવનગર એક નાનકડા રજવાડામાંથી એક અગત્યનું રાજ્યતંત્ર બની ગયું.

નિલમબાગ પેલેસ

રાજવીઓ[ફેરફાર કરો]

ક્રમ નામ શાસન વર્ષ ખિતાબ
રતનજી(બીજા) (મૃ. ૧૭૦૩) ૧૬૬૦–૧૭૦૩ ઠાકોર સાહેબ
ભાવસિંહજી(પહેલા) રતનજી (૧૬૮૩–૧૭૬૪) ૧૭૦૩–૧૭૬૪ ઠાકોર સાહેબ
અખેરાજજી(બીજા) ભાવસિંહજી (૧૭૧૪–૧૭૭૨) ૧૭૬૪–૧૭૭૨ ઠાકોર સાહેબ
વખતસિંહજી અખેરાજજી (૧૭૪૮–૧૮૧૬) ૧૭૭૨–૧૮૧૬ ઠાકોર સાહેબ
વજેસિંહજી વખતસિંહજી (૧૭૮૦–૧૮૫૨) ૧૮૧૬–૧૮૫૨ ઠાકોર સાહેબ
અખેરાજજી(ત્રીજા)ભાવસિંહજી (૧૮૧૭-૧૮૫૪) ૧૮૫૨–૧૮૫૪ ઠાકોર સાહેબ
જસવંતસિંહજી ભાવસિંહજી (૧૮૨૭–૧૮૭૦) ૧૮૫૪ – ૧૧ એપ્રલ ૧૮૭૦ ઠાકોર સાહેબ
તખ્તસિંહજી જસવંતસિંહજી (૧૮૫૮–૧૮૯૬) ૧૧-એપ્રીલ ૧૮૭૦ – ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૮૯૬ ઠાકોર સાહેબ
ભાવસિંહજી(બીજા) તખ્તસિંહજી (૧૮૭૫–૧૯૧૯) ૨૯-જાન્યુઆરી ૧૮૯૬ – ૧-જાન્યુઆરી ૧૯૧૮ ઠાકોર સાહેબ
૧ જાન્યુ ૧૯૧૮ – ૧૭ જુલાઇ ૧૯૧૯ મહારાજા રાઓલ
૧૦ કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી (૧૯૧૨–૧૯૬૫) ૧૭-જુલાઇ ૧૯૧૯ – ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭ મહારાજા રાઓલ
૧૧ વિરભદ્રસિંહજી કૃષ્ણકુમારસિંહજી ગોહીલ (૧૯૩૨–૧૯૯૪) ^ ૧-એપ્રિલ-૧૯૬૫ થી ૨૬-જુલાઇ-૧૯૯૪ મહારાજા રાઓલ
૧૨ વિજયરાજસિંહજી વિરભદ્રસિંહજી ગોહીલ (૧૯૬૮) ^ ૨૬-જુલાઇ-૧૯૯૪ થી હાલમાં જીવિત મહારાજા રાઓલ

^ સત્તા-વિહીન-પદવી

ભાવનગર રજવાડાના સ્વાતંત્ર્યસેનાનીઓ[ફેરફાર કરો]

  • ગુણવંતભાઈ પુરોહિત
  • અખીલેશ્વરીબેન મહેતા
  • ગજાનન પુરોહિત
  • રાજાભાઈ લખાણી

વસતિ વિષયક[ફેરફાર કરો]

૨૦૧૧ની વસતી ગણત્રી પ્રમાણે ભાવનગરની વસતી ૫,૯૩,૭૬૮ લોકોની હતી. સાક્ષરતા દર ૮૬% જે રાષ્ટ્રીય઼ સરેરાશ ૫૯.૫ કરતા ઘણો વધારે છે.

વર્તમાન ભાવનગર શહેર[ફેરફાર કરો]

ભાવનગર હવાઇ મથક
  • હવાઇ મથક
  • રેલ્વે મથક
  • જુના બંદર
  • નવા બંદર
  • અલંગ શીપ-બ્રેકીંગ યાર્ડ
  • કેન્દ્રિય ક્ષાર અને સમુદ્રિ રસાયણ અનુસન્ધાન સંથાન

કલાનગરી[ફેરફાર કરો]

૨૦મી સદીના પ્રારંભે ગુજરાતમાં ચિત્રક્લાની આગેવાની ક્લાગુરુ રવિશંકર રાવળે લીધી હતી. તેમનો જન્મ ભાવનગરમાં થયો હતો. રંગોના રાજા ગણાતા સોમાલાલ શાહની કર્મભૂમિ પણ ભાવનગર છે એ સમયે એમણે ધર્મકુમારસિંહજીના પક્ષીવિષયક ગ્રંથ "ધિ બર્ડ્ઝ્ ઓફ સૌરાષ્ટ્ર" માં રંગીન અને પ્રદ્યુમ્ન કંચનરાઇ દેસાઇ ના પંખી જગત નામના પુસ્તકોમાં પક્ષીઓના ચિત્રો દોર્યા છે. લોક કલાના ખ્યાતનામ ચિત્રકાર શ્રી ખોડીદાસ પરમાર પણ ભાવનગરના. તેમના ચિત્રોમાં લોક સહિત્યની છાંટ પ્રદર્શિત થાય છે.

જોવા લાયક સ્થળો[ફેરફાર કરો]

  1. કુડા
  2. શ્રી ખોડિયાર મંદિર
  3. ગાંધી-સ્મૃતિ
  4. ગૌતમેશ્વર મહાદેવ અને તળાવ (સિહોર)
  5. ગૌરીશંકર તળાવ
  6. ગંગા દેરી
  7. ઘોઘા
  8. ઘોઘા સર્કલ
  9. શ્રી તખ્તેશ્વર મહાદેવ
  1. નિલમબાગ પેલેસ
  2. પીરમબેટ
  3. ફનપાર્ક મહિલાબાગ
  4. બાર્ટન પુસ્તકાલય
  5. બ્રહ્મકુંડ (સિહોર)}}
  6. ભાવવિલાસ પેલેસ
  7. માજીરાજ ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલ (ભૂતપૂર્વ આલ્ફ્રેડ સ્કૂલ)
  8. માળનાથ
  9. વિક્ટોરિયા પાર્ક
  1. શામળદાસ કોલેજ
  2. સરદાર-સ્મૃતિ
  3. સાતશેરી (સિહોર)
  4. સાંઇબાબાનુ મંદિર
  5. હાથબ
  6. શ્રી ગોલ્રીબાર હનુમાનજી મંદિર
  7. શ્રી દિંગબરજૈન સ્વાધ્યાયમંદિર ટ્રસ્ટ- સોનગઢ
  8. નિષ્કલંક મહાદેવ

ભાવનગર તાલુકો[ફેરફાર કરો]

અલંગમાં ૧૯૯૭ના વર્ષ દરમ્યાન ભાંગવા માટે લવાયેલું Princess Marguerite નામનું કેનેડીયન જહાજ

ભાવનગર તાલુકોભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીનો એક મહત્વનો તાલુકો છે. ભાવનગર તાલુકામાં આવેલા ભાવનગર શહેરની નજીક જુના બંદર અને નવા બંદર નામના બે બંદરો આવેલ છે ઉપરાંત ભાવનગર શહેરની નજીક આવેલા રૂવા ગામની સીમમાં વિમાન મથકની પણ સગવડ છે. ભાવનગર તાલુકાનો ઉત્તર દિશાનો થોડો ભાગ ભાલ વિસ્તારમાં પડે છે. ભાવનગર તાલુકામાં ચિત્રા, વરતેજ, અને વિઠ્ઠલઉધ્યોગ નગર નામના જી.આઇ.ડી.સી વિસ્તારો પણ આવેલ છે. ચિત્રામાં આવેલ મસ્તરામબાપાની જગ્યા ભાવિક લોકોમાં બહુ પ્રખ્યાત છે.

ભાવનગર જિલ્લો[ફેરફાર કરો]

ગુજરાતમાં ભાવનગર જીલ્લાનું સ્થાન દર્શાવતો નક્શો
ભારતમાં ગુજરાતમાં ભાવનગર જીલ્લાનું સ્થાન દર્શાવતો નક્શો
પરીચય

ભાવનગર જિલ્લો ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિભાગમાં આવેલ છે. જિલ્લાનું મુખ્યમથક ભાવનગર શહેર છે. ભાવનગર જિલ્લાનો વિસ્તાર ૨૧.૫ થી ૨૨.૧૦ ઉત્તર અક્ષાંશ અને ૭૧.૦૩ થી ૭૨.૦૩ પુર્વ રેખાંશ ની વચ્ચે ૯૯૪૦.૫ ચોરસ કીલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. ભાવનગર જિલ્લામાં નીચે પ્રમાણે ૧૧ તાલુકા આવેલા છે.

ઉમરાળા | ગઢડા | ગારીયાધાર | ઘોઘા | તળાજા | પાલીતાણા | બોટાદ | ભાવનગર | મહુવા | વલ્લભીપુર | સિહોર

ભાવનગર જિલ્લાના જોવાલાયક સ્થળો[ફેરફાર કરો]

ભાવનગર જિલ્લાના તિર્થ ધામો, પર્યટન સ્થળો અને લોક મેળાઓની યાદી
તિર્થ ધામો પર્યટન સ્થળો લોક મેળાઓ
  1. શેત્રુંજીનાં જૈન દેરાસરો, પાલીતાણા
  2. શ્નિષ્કલંક મહાદેવ
  3. સ્વામીનારાયણ મંદિર, ગઢડા
  4. વીસામણ બાપુની ગાદી, પાળીયાદ
  5. બજરંગદાસ બાપા, બગદાણા
  6. શ્રી ખોડિયાર મંદિર, રાજપરા
  1. અલંગ જહાજ તોડવાનું કારખાનુ અલંગ
  2. 'સૌરાષ્ટ્રનું કાશ્મીર' જેવા પ્રશસ્તિ વચનોથી વરેલું મહુવા
  3. વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વેળાવદર
  4. ગોપનાથ
  1. રૂવાપરીનો મેળો
  2. શીતળાદેરીનો મેળો
  3. કોળીયાકનો મેળો
આંકડાકીય માહિતિ
વસ્તી ૨૪,૬૯,૬૩૦ (૨૦૦૧ની ગણતરી પ્રમાણે)
વસ્તીની ગીચતા ૨૦૫ માણસો પ્રતિ વર્ગ કી.મી.
સ્ત્રી-પુરૂષનો ગુણોત્તર ૯૩૭ સ્ત્રીઓ દર ૧૦૦૦ પુરૂષોએ
સાક્ષરતાનો દર ૬૬.૨૦%
હવાઇ મથક ભાવનગર
બંદર નવા બંદર, ઘોઘા


ભાવનગર તાલુકાના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલીક સ્થાન
  1. અકવાડા
  2. અધેવાડા
  3. અધેળાઇ
  4. આલાપર
  5. ઉંડવી
  6. કમળેજ
  7. કરદેજ
  8. કાનાતળાવ
  9. કાળાતળાવ
  10. કોટડા
  1. કોબડી
  2. કોળીયાક
  3. ખડસલીયા
  4. ખેટા ખાટલી
  5. ગણેશગઢ
  6. ગુંદી
  7. ચિત્રા
  8. જશવંતપુર
  9. જુના રતનપર
  10. તરસમીયા
  1. થળસર
  2. થોરડી
  3. દેવળીયા
  4. નર્બદ
  5. નવામાઢિયા
  6. નવા રતનપર
  7. નાગધણીંબા
  8. નારી
  9. પાળીયાદ
  10. પીથલપુર
  1. ફરીયાદકા
  2. બુધેલ
  3. ભદભિડ
  4. ભડભેડિયા
  5. ભડી
  6. ભુતેશ્વર
  7. ભુંભલી
  8. ભોજપુરા
  9. ભંડારીયા
  10. માઢીયા
  1. માલણકા
  2. મીઠાપર
  3. રાજગઢ
  4. રામપર
  5. રૂવા
  6. લાખણકા
  7. વાવડી
  8. વેળાવદર
  9. શામપરા
  10. શામપરા (સિદસર)
  1. શેઢાવદર
  2. સનેસ
  3. સરતાનપર
  4. સવઇકોટ
  5. સવાઇનગર
  6. સિદસર
  7. સુરકા
  8. સોડવદરા
  9. હાથબ
ભાવનગર જિલ્લાના તાલુકા અને જિલ્લાનું ભૌગોલીક સ્થાન
  1. ઉમરાળા
  2. ગઢડા
  3. ગારીયાધાર
  4. ઘોઘા
  5. તળાજા
  6. પાલીતાણા
  7. બોટાદ
  8. ભાવનગર
  9. મહુવા
  10. વલ્લભીપુર
  11. સિહોર

ભૌગોલિક સ્થાન

ગુજરાતમાં સ્થાન
Gujarat Bhavnagar district.png


ગુજરાતના જિલ્લાઓ અને ગુજરાતનું ભૌગોલિક સ્થાન
એકત્રીત માહિતિ
જિલ્લા અને­ જિલ્લા મથકો­ની યાદી
ક્રમ જિલ્લો જિલ્લા મથક
અમદાવાદ અમદાવાદ
અમરેલી અમરેલી
અરવલ્લી મોડાસા
આણંદ આણંદ
કચ્છ ગાંધીધામ
ખેડા નડીઆદ
ગાંધીનગર ગાંધીનગર
ગીર સોમનાથ વેરાવળ
છોટાઉદેપુર છોટાઉદેપુર
૧૦ જામનગર જામનગર
૧૧ જૂનાગઢ જુનાગઢ
૧૨ ડાંગ આહવા
૧૩ તાપી વ્યારા
૧૪ દાહોદ દાહોદ
૧૫ દેવભૂમિ દ્વારકા ખંભાળીયા
૧૬ નર્મદા રાજપીપળા
૧૭ નવસારી નવસારી
૧૮ પંચમહાલ ગોધરા
૧૯ પાટણ પાટણ
૨૦ પોરબંદર પોરબંદર
૨૧ બનાસકાંઠા પાલનપુર
૨૨ બોટાદ બોટાદ
૨૩ ભરૂચ ભરૂચ
૨૪ ભાવનગર ભાવનગર
૨૫ મહીસાગર લુણાવાડા
૨૬ મહેસાણા મહેસાણા
૨૭ મોરબી મોરબી
૨૮ રાજકોટ રાજકોટ
૨૯ વડોદરા વડોદરા
૩૦ વલસાડ વલસાડ
૩૧ સાબરકાંઠા હિંમતનગર
૩૨ સુરત સુરત
૩૩ સુરેન્દ્રનગર વઢવાણ
ભારતના નક્શામાં ગુજરાતનું સ્થાન
India Gujarat locator map.svg

હવામાન[ફેરફાર કરો]

ભાવનગરની આબોહવા
મહિનો જાન્યુ ફેબ્રુ માર્ચ એપ્રિલ મે જૂન જુલાઇ ઓગ સપ્ટે ઑક્ટ નવે ડિસે વર્ષ
રેકોર્ડ ઉચ્ચતમ °સે (°ફે) ૩૫ ૩૮ ૪૩ ૪૫ ૪૬ ૪૫ ૪૦ ૩૮ ૪૦ ૪૧ ૩૮ ૩૫ ૪૬
સરેરાશ ઉચ્ચતમ °સે (°ફે) ૨૮ ૩૦ ૩૫ ૩૮ ૪૦ ૩૭ ૩૩ ૩૨ ૩૩ ૩૫ ૩૨ ૨૯ ૩૩.૫
સરેરાશ લઘુતમ °સે (°ફે) ૧૨ ૧૪ ૧૮ ૨૩ ૨૫ ૨૬ ૨૫ ૨૫ ૨૩ ૨૧ ૧૭ ૧૩ ૨૦.૨
રેકોર્ડ લઘુતમ °સે (°ફે) ૦.૫૫ ૧૨ ૧૯ ૨૦ ૨૦ ૨૧ ૨૦ ૧૩ ૦.૫૫
વરસાદ મિ.મી. (ઇંચ)
(૦)

(૦)

(૦)

(૦)
૧૦
(૦.૩૯)
૯૦
(૩.૫૪)
૧૭૦
(૬.૬૯)
૧૩૦
(૫.૧૨)
૯૦
(૩.૫૪)
૨૦
(૦.૭૯)

(૦)

(૦)
૫૧૦
(૨૦.૦૮)
% ભેજ ૪૮ ૪૨ ૪૧ ૪૪ ૫૩ ૬૪ ૭૫ ૮૦ ૭૫ ૫૬ ૪૯ ૫૦ ૫૬.૪
સરે. વરસાદી દિવસો ૧૦ ૩૧
સંદર્ભ: Weatherbase[૨]


સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]

  1. ૧.૦ ૧.૧ "History of Bhavnagar city". Archived from the original on 17 August 2007. Retrieved 2007-08-15. 
  2. "આબોહવા-ભાવનગર". Retrieved 2 May 2012. 

બાહ્ય કડીઓ[ફેરફાર કરો]

  1. ભાવનગર તાલુકા પંચાયતનું અધિકૃત જાળસ્થળ
  2. જિલ્લા કલેક્ટરશ્રીની સત્તાવાર વૅબસાઇટ
  3. ભાવનગર જિલ્લા પંચાયતનું જાળસ્થળ
Wikivoyage
વિકિયાત્રા (Wikivoyage) પર આ વિષયક વધુ માહિતી ઉપલબ્ધ છે:

વિકિપીડિયા:સરસ લેખ

આ સરસ લેખ છે. વધુ જાણવા અહિં ક્લિક કરો.