અક્ષૌહિણી (હિન્દી ભાષા : अक्षौहिणी), એ, મહાભારત (આદિ પર્વ: ૨.૧૫-૨૩) મુજબ પ્રાચિન સેના સંગઠના છે જે ૨૧,૮૭૦ રથ , ૨૧,૮૭૦ હાથી , ૬૫,૬૧૦ અશ્વ સવાર અને ૧,૦૯,૩૫૦ સૈનિક ધરાવે છે.
લશ્કરી એકમનો પ્રકાર
ગુણોત્તર અને આંકડાઓની વિગત
૧-પત્તિ
૧-રથ : ૧-હાથી : ૩-અશ્વ સવાર: ૫-પાયદળના યોદ્ધા
૩-પત્તિ
૧-સેનામુખ
૩-સેનામુખ
૧-ગુલ્મ
૩-ગુલ્મ
૧-ગણ
૩-ગણ
૧-વાહિની
૩-વાહિની
૧-પૂતના
૩-પૂતના
૧-ચમુ/સેના
૩-ચમુ/સેના
૧-અનીકિની
૧૦-અનીકિની
૧-અક્ષૌહિણી
જેમાં ૨૧૮૭૦ હાથી, ૨૧૮૭૦ રથ, ૬૫૬૧૦ રથમાં જોડેલા સિવાયના ઘોડા અને ૧૦૯૩૫૦ પાયદળ હોય તેવું ચતુરંગી સૈન્ય. એનાં અંગ-ઉપાંગનું કોષ્ટકઃ
લશ્કરી એકમ
રથ
હાથી
ધોડેસવારો
પાયદળના યોદ્ધા
કુલ યોદ્ધા
સરદાર
પત્તિ
૧
૧
૩
૫
૧૦
પત્તિપાલ
સેનામુખ
૩
૩
૯
૧૫
૩૦
સેનામુખી
ગુલ્મ
૯
૯
૨૭
૪૫
૯૦
નાયક
ગણ
૨૭
૨૭
૮૧
૧૩૫
૨૭૦
ગણનાયક
વાહિની
૮૧
૮૧
૨૪૩
૪૦૫
૮૧૦
વાહિનીપતિ
પૂતના
૨૪૩
૨૪૩
૭૨૯
૧,૨૧૫
૨,૪૩૦
પૂતનાધિપતિ
ચમૂ/સેના
૭૨૯
૭૨૯
૨,૧૮૭
૩,૬૪૫
૭,૨૯૦
સેનાપતિ
અનીકિની
૨,૧૮૭
૨,૧૮૭
૬,૫૬૧
૧૦,૯૩૫
૨૧,૮૭૦
અનીકાધિપતિ
અક્ષૌહિણી
૨૧,૮૭૦
૨૧,૮૭૦
૬૫,૬૧૦
૧,૦૯,૩૫૦
૨,૧૮,૭૦૦
મહાસેનાપતિ
લગભગ આ જ પ્રકારની ગોઠવણ ચેસની રમતમાં કરવામાં આવે છે.
↑ "અક્ષૌહિણી". સફારી અંક ૮૧ . ૧૯ જુલાઇ ૨૦૦૯.
