અમદાવાદની ગુફા

વિકિપીડિયામાંથી
દિશાશોધન પર જાઓ શોધ પર જાઓ
અમદાવાદની ગુફા
બહારથી ડોમનો દેખાવ
અમદાવાદની ગુફા
ભૂતપૂર્વ નામહુસૈન-દોશીની ગુફા
સામાન્ય માહિતી
સ્થિતિપૂર્ણ
સ્થાપત્ય શૈલીઆધુનિક સ્થાપત્યકલા,
નવીન સ્થાપત્યકલા
સ્થાનઅમદાવાદ
સરનામુંલાલભાઈ દલપતભાઈ કેમ્પસ,
સેપ્ટ યુનિવર્સિટીની નજીક,
ગુજરાત યુનિવર્સિટીની સામે,
યુનિવર્સિટી રોડ
નગર અથવા શહેરઅમદાવાદ
દેશભારત
બાંધકામની શરૂઆત૧૯૯૨
પૂર્ણ૧૯૯૫
અસીલએમ. એફ. હુસૈન
રચના અને બાંધકામ
સ્થપતિબી. વી. દોશી
સ્થપતિ કાર્યાલયવાસ્તુ શિલ્પ કન્સલ્ટન્ટ
અન્ય રચનાકારોએમ. એફ. હુસૈન

અમદાવાદની ગુફા એ અમદાવાદ ખાતે આવેલું અંશત: ભૂગર્ભ કળા ભવન છે. તેના સ્થાપત્યકાર બી. વી. દોશી હતા. તે ચિત્રકાર એમ. એફ. હુસૈનના ચિત્રોના કાયમી પ્રદર્શન માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ ઈમારત કળા અને સ્થાપત્યનો સંયોગ છે.[૧] તેનું નામ પહેલા હુસૈન-દોશીની ગુફા હતું જે પાછળથી અમદાવાદની ગુફા કરવામાં આવ્યું હતું.[૨]

અહીં પ્રદર્શન માટે અલગ કલાભવન અને નાનું કાફે પણ છે. તે ચારે બાજુ હરિયાળીથી ઘેરાયેલું છે.[૨]

નામકરણ[ફેરફાર કરો]

તેના ગુફા જેવા દેખાવ કારણે અને તેને બનાવનારા સ્થપતિ અને ચિત્રકાર પરથી હુસૈન-દોશીની ગુફા નામ આપવામાં આવ્યું હતું. પછીથી અમદાવાદને અનુલક્ષીને અમદાવાદની ગુફા કરવામાં આવ્યું હતું.[૩][૪]

વિકાસ[ફેરફાર કરો]

ગિરનારના જૈન દેરાસરોમાં ચાઈના મોઝેઈક ટાઈલ્સ વડે ઢંકાયેલી છત

સાબુના પાણીના પરપોટા અને કાચબાના કવચ પરથી તેના છતના ઘુમ્મટો, ગિરનારના જૈન દેરાસરો પરથી ચાઈના મોઝેઈક ટાઈલ્સ વડે ઢંકાયેલી છતની પ્રેરણા મળી હતી. અજંતા-ઈલોરાની બૌદ્ધ ગુફાઓથી તેમને અંદરથી ગુફા જેવું માત્ર વર્તુળો અને વળાંકોથી બનેલું સ્થાપત્ય બનાવવાની પ્રેરણા મળી. છત પરનો નાગ હિંદુ પુરાણ કથાઓના શેષનાગથી પ્રેરિત છે. તેની અંદરના થાંભલા વૃક્ષો અને સ્ટોનહેજથી પ્રેરિત છે. ગુફાની અંદરની દીવાલો પર ચિત્રો દોરવાની પ્રેરણા પ્રાગૈતિહાસિક ગુફાચિત્રો પરથી મળી.[૫][૪][૬][૭]

બાંધકામ[ફેરફાર કરો]

અમદાવાદની મુલાકાત દરમિયાન એમ. એફ. હુસૈનના કહેવાથી આ કળા ભવન બનાવવાનું વિચારવામાં આવ્યું. તે અમદાવાદની ઊનાળાની ગરમીને અનુરૂપ જમીનની અંદર હોય તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું.[૮][૯] અનિયમિત આકારની આ રચના તૈયાર કરવા કમ્પ્યુટરની મદદ લેવામાં આવી હતી.[૭][૯][૧૦] પરંપરાગત રીતે પાયો નાખવાને બદલે તારની જાળી અને સિમેન્ટનો ઉપયોગ કરીને તળિયું બનાવવામાં આવ્યું.[૫][૭] સંપૂર્ણ સ્થાપત્ય પોતાનો ભાર જાતે ખમી શકે તે માટે તેની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે સ્થાપત્યનો દરેક ભાગ બીજા ભાગ સાથે સળંગ હોય. માત્ર એક ઇંચ જાડી દીવાલ ફેરોસીમેન્ટ રીતથી બનાવવામાં આવી જેથી સ્થાપત્યનું વજન ઓછું રહે. આ ગુફા નિરક્ષર આદિવાસી મજુરો દ્વારા માત્ર હાથે વપરાતા સાધનોથી બનાવવામાં આવી છે. તોડેલા સિરામિકના વાસણો અને નકામી ટાઈલ્સનો ઉપયોગ કરી તેના ગુંબજોને ઢાંકવામાં આવ્યા છે જે વિશાળ સાપનું ચિત્ર સાંકળી લેવામાં આવ્યું છે.[૨][૭][૯]

કાર્ય બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું: પહેલા તબક્કામાં મુખ્ય ગુફા જેવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું અને ત્યારબાદ બીજા તબક્કામાં આજુબાજુનું કામ જેવું કે કાફે અને અલગ કળા પ્રદર્શન ગૃહ બનાવવાનું આટોપવામાં આવ્યું હતું.[૪]

સ્થાપત્ય[ફેરફાર કરો]

અમદાવાદની ગુફાનો બહારનો દેખાવ

પ્રદર્શનની જગ્યા અંશત: જમીનની નીચે છે. અડધા છુપાવેલા પગથિયા તેના ગોળાકાર દરવાજા તરફ દોરી જાય છે. તે ચિત્રોના પ્રદર્શન માટે બનાવવામાં આવેલી હોવા છતાં તેની દીવાલો સપાટ હોવાના બદલે ગોળાકાર છે જે ઉપરના ઘુમ્મટ થી લઈને તળિયા સુધી સળંગ છે. આ ઘુમ્મટ અંદરથી કુદરતી ગુફાઓની જેમ અનિયમિત થાંભલાઓથી આધાર મેળવે છે. તેઓ ઝાડના થડ જેવા દેખાય છે.[૧] સંપૂર્ણ રચના ગોળાકાર અને વળાંકોના ઉપયોગથી બનાવાઈ છે. ઘુમ્મટમાં રહેલા છિદ્રો દ્વારા પ્રકાશ ગુફામાં દાખલ થાય છે અને જમીન પર કુંડાળા રચે છે જે સમય સાથે પોતાનું સ્થાન સુર્યની ગતિ મુજબ બદલે છે.[૪][૫][૭][૮]

કળા[ફેરફાર કરો]

હુસૈને ગુફાની દિવાલોનો કેનવાસની જેમ ઉપયોગ કરી પર ઘેરા રંગો અને જાડી રેખાઓથી ચિત્રો બનાવ્યા છે. તેમાં માનવ અને પ્રાણીઓના આકારો મુખ્ય છે. તેમના પ્રખ્યાત ઘોડાના ચિત્રો પણ છે. તેમણે કાચના દરવાજા અને એર કંડીશનર પણ રંગ્યા છે. આ ચિત્રો પ્રાગૈતિહાસિક યુગના ગુફાચિત્રો લાગે છે તેમને કેટલા ધાતુના માનવ આકારો પણ અહીં મૂક્યા છે.[૪] તેમનું સૌથી મોટું શેષનાગ કલાચિત્ર જે 100 feet (30 m)100 ફીટનું છે તે અહીં બનાવેલું છે.[૮]

પ્રદર્શન[ફેરફાર કરો]

આ પણ જુઓ[ફેરફાર કરો]

સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]

  1. ૧.૦ ૧.૧ Lang, Jon T. (૨૦૦૨). Concise History Of Modern Indian Architecture. Orient Blackswan. પાનું ૧૬૪. ISBN 8178240173. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  2. ૨.૦ ૨.૧ ૨.૨ "Hussain Doshi Gufa". Gujarat Tourism. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  3. Mulchandani, Anil (૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૧). "Art struck". India Today. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= and |date= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  4. ૪.૦ ૪.૧ ૪.૨ ૪.૩ ૪.૪ Amdavad-ni-gufa. Vāstu Shilpā Foundation. ૨૦૦૮. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Unknown parameter |authorlink૨= ignored (મદદ); Unknown parameter |last૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૨= ignored (મદદ); Unknown parameter |authorlink૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |last૨= ignored (મદદ); Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  5. ૫.૦ ૫.૧ ૫.૨ Sharp, Dennis (૨૦૦૨). 20th Century Architecture: A Visual History. Images Publishing. પાનું ૪૪૦. ISBN 1864700858. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  6. Architects Today. Laurence King Publishing. ૨૦૦૬. પાનાઓ ૪૬–૪૭. ISBN 1856694925. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Unknown parameter |last૩= ignored (મદદ); Unknown parameter |last૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૨= ignored (મદદ); Unknown parameter |last૨= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૩= ignored (મદદ); Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  7. ૭.૦ ૭.૧ ૭.૨ ૭.૩ ૭.૪ Waters, John Kevin (૨૦૦૩). Blobitecture: Waveform Architecture and Digital Design. Rockport Publishers. પાનાઓ ૧૮૩. ISBN 1592530001. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  8. ૮.૦ ૮.૧ ૮.૨ "Tracing MF Husain's footprints in Ahmedabad". DNA. ૧૦ જૂન ૨૦૧૧. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= and |date= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  9. ૯.૦ ૯.૧ ૯.૨ "Amdavad ni Gufa". Indian Architects. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)
  10. "Hussain Doshi Gufa". ahmedabad.org.uk. ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ મેળવેલ. Check date values in: |accessdate= (મદદ)CS1 maint: discouraged parameter (link)