ગુજરાતમાં વાવનો ઇતિહાસ

વિકિપીડિયામાંથી
દિશાશોધન પર જાઓ શોધ પર જાઓ

વાવ પગથિયાંવાળા પાણીના કૂવા છે. તે સૌથી વધારે પશ્ચિમી ભારતમાં જોવા મળે છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં કુલ ૧૨૦થી વધુ વાવ જોવા મળે છે. વાવની ઉત્પત્તિ સિંધુ સભ્યતાના ધોળાવીરા અને મોહેં-જો-દડો જેવા શહેરોના જળાશયોની રચનામાં જોઈ શકાય છે. ગુજરાતના દક્ષિણી–પશ્ચિમી ક્ષેત્રોમાં વાવ નિર્માણની પ્રવૃત્તિઓ ઇ.સ. પૂર્વે ૬૦૦ ની આસપાસ જોઇ શકાય છે. અહીંથી તે ઉત્તર રાજસ્થાન અને ત્યારબાદ ઉત્તર–પશ્ચિમ ભારતમાં ફેલાતી જોવા મળે છે. ૧૦મી થી ૧૩મી સદીમાં ચાલુક્ય અને વાઘેલા વંશના શાસન દરમિયાન વાવ નિર્માણની પ્રવૃત્તિમાં વધારો જોવા મળે છે. ૧૧મી થી ૧૬મી સદીમાં આ પ્રવૃત્તિ તેની ચરમસીમા પર જોવા મળે છે. ૧૩મી ૧૬મી સદી સુધીના મુસ્લિમ શાસકોએ વાવ નિર્માણની આ પ્રણાલીને પ્રતિબંધિત ન કરતાં તેને પ્રોત્સાહન આપ્યાનું જોવા મળે છે. ૧૯મી સદીમાં પાણીના પંપ અને પાઇપલાઇન દ્વારા પાણી મળવાની શરૂઆત થતાં આ પ્રકારના પગથિયાંવાળા કૂવાઓએ તેમનું મહત્વ ગુમાવી દીધું.

પ્રાચીન કાળ[ફેરફાર કરો]

પગથિયાંવાળું કૃત્રિમ જળાશય (ધોળાવીરા)

પાણીને વેદોના સમયથી જ પવિત્ર માનવામાં આવ્યું છે. સિંધુ સભ્યતાના ધોળાવીરા અને મોહેં-જો-દડો જેવા શહેરોમાં કૃત્રિમ જળાશયોના નિર્માણની વ્યવસ્થા જોવા મળે છે.[૧]દુષ્કાળના સમયમાં પાણી મળી રહે તે માટે જ આ પ્રકારના ખાસ પગથિયાંવાળા કૂવાઓનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હશે.

૨જી થી ૧૦મી સદી[ફેરફાર કરો]

નવઘણ કૂવો
અડી કડી વાવ

પગથિયાં દ્વારા પહોંચી શકાય તેવા જળાશયોનું સૌથી પહેલું ઉદાહરણ જૂનાગઢના ઉપરકોટની બૌદ્ધ ગુફાઓમાં જોવા મળે છે. આ ગુફાઓ ચોથી સદીમાં નિર્માણ કરાયેલી છે. ફરતે પગથિયાં ધરાવતો નવઘણ કૂવો તેનું વધુ એક ઉદાહરણ છે. તે સંભવત: ક્ષત્રપ (ઇ.સ.૨૦૦ - ૪૦૦) કે મૈત્રક કાળ (ઇ.સ. ૬૦૦ - ૭૦૦) માં બનાવામાં આવેલ છે. અડી કડીની વાવ દસમી અથવા પંદરમી સદીના ઉત્તર ભાગમાં બંધાયેલી હોવાની ધારણા છે.[૨][૩]

સૌથી પહેલી વાવ ગુજરાતના રાજકોટ જિલ્લાના ઢાંક ખાતે મળી આવેલ છે. તે ચાલુક્ય શાસન પૂર્વેની જણાય છે. બોચાવડી નેસની પાસે અલેક પહાડીઓમાં મળી આવેલ વાવ, ઢાંકની અન્ય બે વાવ કરતાં પુરાતન છે. ઝીલાણી વાવ (છઠ્ઠી સદી) અને મંજુશ્રી વાવ (સાતમી સદી) બન્ને સૌરાષ્ટ્ર શૈલીની વાસ્તુકલા પર આધારીત છે.[૪]

૧૦મી થી ૧૨મી સદી[ફેરફાર કરો]

રાણીની વાવ
માતા ભવાનીની વાવ, અમદાવાદ, ૧૮૬૬

કલાત્મક વાસ્તુકલાના રૂપમાં વાવ નિર્માણની પ્રવૃત્તિ ચાલુક્ય વંશના સમયમાં શરૂ થયેલી જોવા મળે છે. સૂર્યમંદિર, મોઢેરામાં આવેલા કુંડની પશ્ચિમે જોવા મળતી વાવ ૧૧મી સદીમાં નિર્માણ થયેલી જણાય છે જ્યારે જમીન પર આકારેલો મંડપ ૧૦મી સદીનો જણાય છે. પાટણની રાણીની વાવ ઇ.સ. ૧૦૫૦ની આસપાસ બંધાયેલી છે. દાવડ ખાતેની અણખોલ માતાની વાવ અને અમદાવાદમાં આવેલી માતા ભવાનીની વાવ ૧૧મી સદીના સમયગાળામાં બંધાયેલી છે.[૫]

ગુજરાતની ઘણી બધી વાવના નિર્માણનો યશ ચાલુક્ય વંશના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહની માતા મીનળદેવીને જાય છે. વિરમગામમાં આવેલું તળાવ અને નડીઆદની વાવનું નિર્માણ તેમને આભારી છે.[૫] સાબરકાંઠા જિલ્લાના બલેજ ગામમાં ઇ.સ. ૧૦૯૫માં (વિક્રમ સંવત ૧૧૫૨) બંધાયેલી મીનળ વાવ પણ તેમનું જ યોગદાન છે. રાજકોટ જિલ્લાના વીરપુર ગામે અન્ય એક મીનળ વાવ જોવા મળે છે જેની વાસ્તુશૈલી ચાલુક્ય વાસ્તુકલા સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.[૬][૩]અમદાવાદની આશાપુરી વાવ અને ઝિંઝુવાડાની વાવ ૧૨મી સદીના સ્થાપત્ય છે. સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ચોબારી ગામે આવેલી વાવમાં મંદિર જેવા ધાર્મિક ચિત્રો જોવા મળે છે.[૩]ધાંધલપુરમાં આવેલી વાવ સિદ્ધરાજ જયસિંહ દ્વારા બંધાવવામાં આવી છે. ૧૨મી સદીમાં કુમારપાળના શાસન દરમિયાન પણ કેટલીક વાવ બાંધવામાં આવી છે. પાટણ જિલ્લાના વાયડ ગામે આવેલી વાવ આ સમયગાળાની છે. વઢવાણ ખાતે આવેલી ગંગા વાવ પર ઇ.સ. ૧૧૬૯ (વિ.સં ૧૨૨૫)ની સાલ અંકિત કરેલી છે.[૭]

ચાલુક્ય વંશના બાદના વર્ષોમાં રાજનૈતિક અશાંતિ અને ઉથલપાથલને કારણે વાવ નિર્માણની પ્રવૃત્તિ મંદ પડતી ગઈ. દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં બરડા ડુંગરની તળેટીમાં આવેલ ઘુમલી ગામે મળી આવેલ વિકાઈ વાવ અને જેઠા વાવ ૧૩મી સદીમાં બંધાયાનું માલુમ પડે છે. કેશવ ગામની નજીક મળી આવેલ ખંડિયેર વાવ પણ આ જ સમયગાળાની છે.[૮]

૧૨મી થી ૧૩મી સદી[ફેરફાર કરો]

વંથલી અને જૂનાગઢ વચ્ચે આવેલી રા ખેંગાર વાવ વાઘેલા વંશના મંત્રી તેજપાળ દ્વારા બંધાવવામાં આવી છે. વાઘેલા વંશના અન્ય એક શાસક વિશળદેવે ડભોઇમાં પ્રવેશદ્વાર અને મંદિર સહિતની એક વાવ બંધાવી છે. જેનું બાંધકામ ઇ.સ. ૧૨૫૫માં પૂર્ણ થયું હતું. ડભોઈમાં આવેલી આ સપ્તમુખી વાવ તળાવ પર બનાવવામાં આવેલું એક એવું મંદિર છે જેમાં સાત કૂવા છે.[૮][૩]

વઢવાણમાં આવેલી માધાવાવ ઇ.સ. ૧૨૯૪માં (વિ.સં. ૧૩૫૦) વાઘેલા વંશના અંતિમ શાસક કર્ણદેવ વાઘેલાના મંત્રીઓ માધા અને કેશવ દ્વારા બંધાવવામાં આવી છે.[૩]કપડવંજમાં આવેલી બત્રીસકોઠા વાવ માધા અને વિકાઈ વાવની વાસ્તુશૈલીને મળતી આવતી હોવાથી ૧૩મી સદીમાં બંધાઈ હોવાનું જણાય છે.[૮][૩]

૧૪મી થી ૧૫મી સદી[ફેરફાર કરો]

૧૪મી સદીમાં વાવ નિર્માણની પ્રવૃત્તિ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. માંગરોળમાં આવેલી સોઢલી વાવ નું નિર્માણ ઇ.સ. ૧૩૧૯માં (વિ. સં. ૧૩૭૫) મોઢ જાતિના સોઢલા વલી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.[૮] ખેડબ્રહ્માના બ્રહ્મા મંદિર પાસે આવેલી વાવ તેની સ્થાપત્ય શૈલીને આધારે ૧૪મી સદીની જણાય છે.[૯] ભાવનગર જિલ્લાના મહુવામાં આવેલી સુડા વાવ (ઇ.સ. ૧૩૮૧), ધંધુસરમાં આવેલી હની વાવ (ઇ.સ. ૧૩૩૩/૧૩૮૯) અને ધોળકામાં આવેલી સિદ્ધનાથ મહાદેવ વાવ ગુજરાતમાં તુઘલક શાસન દરમિયાન બનાવવામાં આવી છે. અમદાવાદ નજીક આવેલી સંપાની વાવ ઇ.સ.૧૩૨૮માં બંધાયેલી છે.[૯] વઢવાણ પાસે આવેલા રામપુરાની રાજબા વાવ અને ખંભાતની વઢવાણી વાવનું નિર્માણ ક્રમશ: ૧૪૮૩ અને ૧૪૮૨માં થયેલું છે જેની શૈલી વઢવાણની માધાવાવ ને મળતી આવે છે.[૯][૩]દાદા હરિર વાવ ઇ.સ. ૧૪૯૯માં મહમદ બેગડાના હરમની એક સ્ત્રી દ્વારા બનાવવામાં આવી છે.[૯][૩]લુણાવાડા પાસે આવેલ કલેશ્વરી સ્મારક સમુહમાં આવેલી બે વાવ ૧૪મી-૧૫મી સદીમાં નિર્માણ પામેલી છે પરંતુ તેની શિલ્પકલા શૈલી ૧૦મી સદીને મળતી આવે છે.[૧૦][૭]

આ સમયગાળા દરમિયાન વાવ નિર્માણનો ધાર્મિક પરિપેક્ષ તેનું મહત્ત્વ ગુમાવતો જાય છે. ૧૫મી સદીમાં મહમદ બેગડાના શાસનમાં બંધાયેલી મહેમદાવાદની વાવ અને મહેમદાવાદ પાસેની સોઢલી ગામની વાવ એ તેના ઉદાહરણો છે. વડોદરામાં મળી આવેલી સેવાસી વાવ અને નવલખી વાવ (ઇ.સ. ૧૪૦૫) બન્ને ૧૫મી સદીની છે.[૧૧]

ઇ.સ. ૧૪૯૯માં રૂદાબાઈ દ્વારા બાંધવામાં આવેલી અડાલજની વાવ અને તેના નજીકની છત્રાલની વાવ આ જ સમયગાળામાં બંધાયેલી છે.[૧૧][૩]

૧૬મી થી ૧૮મી સદી[ફેરફાર કરો]

ધ્રાંગધ્રાની નાગાબાવા વાવ (ઇ.સ. ૧૫૨૫) અને મોરબીની જીવા મહેતાની વાવની શૈલી અને સમયગાળો એક જ છે. રોહોની વાવ (ઇ.સ. ૧૫૬૦) નાનાજી રાજાની પત્ની ચંપા અને તેની પુત્રી દ્વારા બંધાવવામાં આવી હતી. પાલનપુર અને ઝીંઝુવાડામાં પણ કેટલીક મહત્ત્વની વાવ આવેલી છે.[૧૨]

કેટલીક વાવની બાંધણીમાં કલાત્મક અલંકરણ જોવા મળતું નથી તેથી તેનો સમયગાળો નક્કી કરવો મુશ્કેલ બને છે. પરંતુ મોટેભાગે તે ૧૬મી-૧૭મી સદી સંબંધિત છે. આ પ્રકારની કેટલીક વાવ હામપર, ઇડર ઉપરાંત કંકાવતીમાં આવેલી માત્રી વાવ અને મોઢેરાની જ્ઞાનેશ્વરી વાવ છે. ઉત્તર ગુજરાતના માંડવામાં આવેલી વાવની બાંધણી મહેમદાવાદની વાવને મળતી આવે છે તેથી એ જ સમયગાળાની કહી શકાય. પાટણની સિંધવી માતા વાવમાં ઇ.સ. ૧૬૩૩નો એક શિલાલેખ છે. માંગરોળની રાવળી વાવ ૧૭મી સદીની છે. ઇડર નજીક આવેલી લિંભોઇની વાવ (ઇ.સ. ૧૬૨૯) ચાલુક્ય શૈલીમાં બંધાયેલી છે[૧૨][૩]

અમદાવાદમાં આવેલી અમૃતવર્ષીની વાવનું નિર્માણ કાર્ય ઇ.સ. ૧૭૨૩માં પૂર્ણ થયું હતું.[૧૨][૩]

૧૯મી થી ૨૦મી સદી[ફેરફાર કરો]

બ્રિટીશ શાસનમાં અધિકારીઓને વાવ અને તેના પાણીની સ્વચ્છતા ઓછી જણાઇ આથી તેઓએ પંપ અને પાઇપ દ્વારા પાણી મેળવવાની પદ્ધતિ વિકસાવી. ઇસનપુર, અમદાવાદમાં આવેલી જેઠાભાઈ વાવ સિંચાઈના હેતુ માટે બનાવવામાં આવેલી હતી. તેનું નિર્માણકાર્ય ૧૮૬૦માં પૂર્ણ કરાયું હતું. વાંકાનેર મહેલની વાવ ૧૯૩૦ના દશકમાં તેના પૂર્વ શાસકો દ્વારા શાહી પરિવાર માટે બનાવવામાં આવી હતી. તે સફેદ રેતિયા પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવેલ આ શૈલીનું અંતિમ સ્મારક છે.[૧૨]

સ્વચાલિત જળ પ્રણાલી અને પાઇપલાઇનના કારણે વાવ તેનું મહત્ત્વ ગુમાવી ચૂકી છે અને આર્થિક ખર્ચના કારણે હવે તેનું નિર્માણ થતું નથી.[૧૨]

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. Takezawa, Suichi. "Stepwells -Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj" (pdf). The Diverse Architectural World of The Indian Sub-Continent. મેળવેલ 2009-11-18.
  2. The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 19.
  3. ૩.૦૦ ૩.૦૧ ૩.૦૨ ૩.૦૩ ૩.૦૪ ૩.૦૫ ૩.૦૬ ૩.૦૭ ૩.૦૮ ૩.૦૯ ૩.૧૦ શુક્લા, રાકેશ (૨૪ જૂન ૨૦૧૪). "ક્યારેક લોકોની તરસ છિપાવતા હતા ગુજરાતના આ જળ મંદિરો". gujarati.oneindia.com. મેળવેલ ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬.CS1 maint: ref=harv (link)
  4. The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 19-20.
  5. ૫.૦ ૫.૧ The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 20.
  6. The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 20-21.
  7. ૭.૦ ૭.૧ The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 21.
  8. ૮.૦ ૮.૧ ૮.૨ ૮.૩ The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 22.
  9. ૯.૦ ૯.૧ ૯.૨ ૯.૩ The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 23.
  10. Purnima Mehta Bhatt (16 December 2014). Her Space, Her Story: Exploring the Stepwells of Gujarat. Zubaan. પાનાઓ 46–47. ISBN 978-93-84757-08-3.
  11. ૧૧.૦ ૧૧.૧ The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 23-24.
  12. ૧૨.૦ ૧૨.૧ ૧૨.૨ ૧૨.૩ ૧૨.૪ The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective 1981, p. 24.

સંદર્ભસૂચિ[ફેરફાર કરો]