કીર્તિ મંદિર, પોરબંદર

મહાત્મા ગાંધીનું જન્મ સ્થાન, પોરબંદર.

કીર્તિ મંદિર એ ભારતનાં ગુજરાત રાજ્યમાં પોરબંદર શહેરમાં મહાત્મા ગાંધી અને કસ્તુરબાની સ્મૃતિમાં બંધાયેલું સ્મૃતિ મંદિર છે.

પશ્ચાદ્ભૂમિ

કીર્તિ મંદિરની બાજુમાં જ ગાંધી પરિવારના પૂર્વજોના ઘર આવેલું છે કે જ્યાં ૨ ઓક્ટોબર ૧૮૬૯ના રોજ મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ થયો હતો. જ્યારે ગાંધીજીને છેલ્લી વખત ૧૯૪૪માં બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા આગા ખાન પેલેસમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે પોરબંદરની રહેણાંક જનતાએ તેમના જન્મસ્થળ પર એક સ્મારક બનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું, જે તેમાં રહેતા ગાંધી પરિવારના સભ્યો પાસેથી ખરીદવામાં આવ્યું હતું. ગાંધીએ નોંધણી દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કરીને લેખિતમાં તેમની લેખિત સંમતિ આપી હતી, જે હવે કીર્તિ મંદિર સંકુલમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે. પૂર્વજોનું ઘર હવે કીર્તિ મંદિર સંકુલનો એક ભાગ છે.

ઇતિહાસ

મૂળ ત્રણ માળનું મકાન હવેલી જેમ બાંધવામાં આવ્યું છે, જેને ગાંધીજીના પરદાદા હરજીવન રાયદાસ ગાંધીએ સત્તરમી સદીમાં ખરીદ્યું હતું. ઉપરના માળો વર્ષો દરમિયાન ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. ગાંધીજીના પિતા કરમચંદ, કાકા તુલસીદાસ અને દાદા ઉત્તમચંદ અહીં રહેતા હતા. આ બધા જ પોરબંદર રજવાડાના જેઠવા રાજપૂત શાસકોના દીવાન (વડાપ્રધાન) રહ્યા હતા.

કિર્તિ મંદિર

કીર્તિ મંદિરનો શિલાન્યાસ ૧૯૪૭માં ગાંધીજીના જીવનકાળ દરમિયાન દરબાર ગોપાલદાસ દેસાઈ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ઘર ખરીદવા અને સંગ્રહાલય બનાવવા માટેના નાણાં નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા દ્વારા દાનમાં આપવામાં આવ્યા હતા.

આ સ્મારક ૧૯૫૦માં પૂર્ણ થયું હતું, ત્યાં સુધીમાં તો ગાંધી મૃત્યુ પામ્યા હતા. ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ દ્વારા ૨૭ મે ૧૯૫૦ના રોજ તેનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું અને તે ભારત સરકારને આપવામાં આવ્યું હતું.

તે ૭૯ ફૂટ ઊંચું છે, જે ગાંધીજીના ૭૯ વર્ષના જીવનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં હિંદુ, બૌદ્ધ, જૈન અને પારસી મંદિરો તેમજ ચર્ચો અને મસ્જિદોનાં સ્થાપત્ય તત્વો સામેલ છે.

આ સ્થાપત્યના વાસ્તુકાર પોરબંદરના રહેવાસી પુરુષોત્તમભાઈ મિસ્ત્રી હતા.

સ્મારક

કીર્તિ મંદિરની મધ્યમાં મહાત્મા અને કસ્તુરબા ગાંધીના જીવન-કદના તૈલચિત્રો છે. કારણ કે ગાંધી પોતાને દેવતા બનવા માંગતા ન હતા, તેથી પુષ્પમાલાનો ઉપયોગ થયો નથી. તેમના જીવન અને ઉપદેશોનું પ્રતીક 'સત્ય' અને 'અહિંસા' શબ્દો તેમના પગની નજીક મૂકવામાં આવ્યા છે.

જમણી બાજુએ મગનલાલ ગાંધી અને મહાદેવ દેસાઈ સ્મારક તરીકે બે ઓરડાઓ છે, અને ડાબી બાજુનો ઓરડો સંગ્રહાલયના પ્રદર્શન માટે છે. આ ત્રણ ઓરડાઓમાં ખાદીભંડારની વસ્તુઓ, હસ્તકલાની વસ્તુઓ, પુસ્તકોના વેચાણ માટેનું કેન્દ્ર, કાર્યાલય ખંડ અને સ્વાગત ખંડ છે. કસ્તુરબા મહિલા પુસ્તકાલય કીર્તિ મંદિરમાં આવેલું છે.

કીર્તિ મંદિર આ નગરનું મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણ છે. વિદેશી મહાનુભાવો અને ભારતીય રાજકારણીઓ કીર્તિ મંદિરની મુલાકાત લે છે. ગાંધીનો જન્મ જ્યાં થયો હતો તે સ્થળને ઓળખ માટે સ્વસ્તિકથી ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યું છે.

ચિત્ર ગેલેરી

• 
  ગાંધીજીનું ઘર, ડિસે.‘૧૨.
• 
  કસ્તુરબા અને ગાંધીજીનાં આદમકદનાં તૈલચિત્રો.
• 
  ગાંધીજીનો અભ્યાસ કક્ષ.