કૃષ્ણ

વિકિપીડિયામાંથી
(શ્રીકૃષ્ણ થી અહીં વાળેલું)
Jump to navigation Jump to search

શ્રીકૃષ્ણ (સંસ્કૃતઃ कृष्ण) (English: Krishna) હિંદુ સંસ્કૃતિનાં મોટા ભાગનાં ધર્મો અને સંપ્રદાયોમાં ભગવાન તરીકે પુજાય છે. વળી શ્રીકૃષ્ણ ને જગદગુરુ કહેવામા આવે છે. કૃષ્ણનું વર્ણન મોટે ભાગે શ્યામ વર્ણ ધરાવતાં કિશોર તરીકે જોવા મળે છે જે હંમેશા હાથમાં બંસી (વાંસળી) સાથે ફરતો હોય છે કે બંસી વગાડતો હોય છે (શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ માં) અથવા તો અત્યંત તેજસ્વી યુવાન રાજા તરિકે તેમની છબી ચિતરાયેલી જોવા મળે છે, જે અન્યોને ગુઢ ફીલોસોફીનું જ્ઞાન અને માર્ગદર્શન આપતો હોય (જેમકે ભગવદ્ ગીતામાં).[૧]ભારતમાં વિવિધ સમુદાયોમાં કૃષ્ણને ભિન્ન ભિન્ન રીતે જોવામાં આવે છે.[૨]
કૃષ્ણ અને તેમની સાથે સંકળાયેલી કથાઓ વિવિધ હિંદુ સંપ્રદાયો અને સમુદાયોમાં બહોળા પ્રમાણમાં સાંભળવા મળે છે. [૩][૪] ભલે આ વાતોમાં વર્ણવેલી અમુક હકીકતો જુદા જુદા સંપ્રદાયોમાં જુદી જુદી હોય, પરંતુ તેનું હાર્દ તો હંમેશા એક સરખું હોય છે.[૨] આમાં કૃષ્ણના દિવ્ય અવતારની વાતો, તેમના નટખટ બાળપણની અને યુવાવસ્થાની વાતો તથા એક યોદ્ધા અને શિક્ષા આપનાર ગુરુ (અર્જુનનાં સંદર્ભમાં) તરીકેની વાતોનો સમાવેશ કરી શકાય.[૫]

જન્મ[ફેરફાર કરો]

૧૮મી સદીના ચિત્રમાં કૃષ્ણને લઇ જતા વાસુદેવ.

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણનો જન્મ શ્રાવણ કૃષ્ણ પક્ષ આઠમના રોજ થયો હતો તો રાધાએ શ્રાવણ માસમાં શુક્લ પક્ષની આઠમ તિથિના રોજ જન્મ ધારણ કર્યો હતો. શ્રી કૃષ્ણ અને રાધાના જન્મ સમયે તિથિ પ્રમાણે માત્ર 15 દિવસોનો અંતર છે. કૃષ્ણના જન્મનો દિવસ જન્માષ્ટમી તરીકે ઉજવાય છે અને રાધાના જન્મનો દિવસ રાધાષ્ટમી તરીકે ઉજવાય છે. આમ તો ભગવાન વિષ્ણુએ અત્યાર સુધી ત્રેવીસ અવતાર ધારણ કર્યા છે. આ બધા જ અવતારોની અંદર તેમનો મહત્વનો અવતાર શ્રીકૃષ્ણનો છે. આ અવતાર તેમણે વૈવસ્ય મન્વંતરના અઠ્ઠાવીસમા દ્વાપરમાં શ્રીકૃષ્ણના રૂપે દેવકીના ગર્ભમાં મથુરાની જેલમાં લીધો હતો.

મુખ્ય નામો[ફેરફાર કરો]

  1. કૃષ્ણ
  2. કનૈયો / કાનુડો / ક્‌હાન / કાનજી
  3. ગિરિધર
  4. ગોપાલ
  5. યદુનંદન
  6. નંદલાલ
  7. અચ્યુત
  8. મુરલીધર
  9. મોહન
  10. શ્યામ / ઘનશ્યામ
  11. દ્વારકાધીશ
  12. માધવ
  13. લાલો
  14. યોગેશ્વર
  15. ગોવિંદ
  16. હૃષીકેશ
  17. મુકુંદ
  18. દામોદર
  19. ગોકુલેશ
  20. કેશવ
  21. મધુસુદન
  22. વાસુદેવ
  23. જનાર્દન
  24. રણછોડરાયજી

બાળપણ[ફેરફાર કરો]

શ્રી કૃષ્ણ નો જન્મ મથુરા ના કારાગૃહ માં થયો હતો. તેમની માતા નુ નામ [દેવકી| અને પિતાનું નામ વસુદેવ હતું. શ્રી કૃષ્ણ તેમના માતા-પિતાના આઠમા સંતાન હતા. કૃષ્ણ ની પહેલા તેમના ૬ ભાઈઓ ને તેમના મામા કંંસે ક્રૂર તા પુર્વક પોતાની મ્રુત્યુ ના ભય થી મારીનાખ્યા હતા. શ્રી કૃષ્ણ ના જન્મ પછી તેમના માતા પિતા એ કંસ તેમના આઠ માં સંતાન ને મારી ન નાખી તે માટે દેવિશક્તિ દ્વારા પ્રેરાતા શ્રી કૃષ્ણ ને કારાગૃહ માથી બહાર કાઢી ને પોતાના મીત્ર નંદજીના ઘરે મુકવા નીકળ્યા. પણ ગોકુળ અને મથુરા ના વચ્ચે યમુના નદી પાર કરવાની હતી. આઠમ ના રાત્રે વરસાદ વરસી રહ્યો હતો ને યમુનાજી ના પાણી ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ના પગ સ્પર્શ કરવા ઉછાળો મારી રહ્યું હતુ. તેથી શ્રી કૃષ્ણ ના પીતા એ તેમને ટોકરી મા માથા ઉપર રાખ્યા હતા અને નદી પાર કરી રહ્યા હતા. એટલા મા તો શ્રી કૃષ્ણ ના પગ નો સ્પર્શ યમુના નદી એ ઉછાળો મારી કરી લીધો અને શાંત થઇ ગયા ત્યાર બાદ તે ઓ નંદ જી ના ઘરમાં ગયા અને તેમના મીત્ર ને વાત કરી અને શ્રી કૃષ્ણ ને યશોદાજી ના પાસે મુકીને તેમની પુત્રી નંદા ને લઈ પાછા મથુરા ની કેદમાં ગયા પછી દ્વારપાળ ના દ્વારા કંસ ને આઠમી સંતાન ની જાણ થતા કારાગૃહમાં પોહચી દેવકી ના નવજાત શીશુ ને મારવા તેણે તે શીશુ બાળકી હોવા ની જાણ છતા તેણે તે બાળકી ને માર વા દીવાલથી અથળાવવા નો પ્રયાસ કર્યો. પણ તે બાળકી દેવી મા દુર્ગા હતા તે કંસ ના હાથ થી છૂટીને આકાશ મા પ્રગટ થઈ ગયા અને કંસ ને કહ્યું કે તારો કાળ તને માર નારો પ્રગટ થઈ ગયો છે એવુ કહીને આકાશ મા અલોપ થઇ ગયા તે દેવી દુર્ગા પુરાણ અનુસાર દેવી નંદા રીતે ઓળખાય છે.

કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં[ફેરફાર કરો]

જીવનનો ઉત્તરાર્ધ[ફેરફાર કરો]

મહાભારત મુજબ, કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ ગાંધારી ના તમામ સો પુત્રો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. દુર્યોધન મૃત્યુ પહેલાં ની રાત્રે શ્રી કૃષ્ણ ભગવાને ગાંધારી ની મુલાકાત લીધી અને સમજાવ્યાં. પણ ગાંધારી એ કૃષ્ણ ને શ્રાપ આપ્યો કે તેમની સાથે સમસ્ત યાદવો નો વિનાશ થશે. કૃષ્ણ પોતે જાણતા હતા કે યાદવો ભવિષ્ય માં ખૂબ જ અભિમાની અને અધર્મી,ઘમંડી બની જશે. જેથી તેઓ "તથાસ્તુ" (તેથી તે હોઈ) કહેતા ગાંધારી ભાષણ અંત આવ્યો હતો. શ્રીમદ્ ભાગવદ્ અનુસાર, ઋષિ દુર્વાસા, તમારા સમગ્ર સમુદાય મૃત્યુ પામે છે એમ કહીને (કારણે ઋષિ દુર્વાસા સાથે યાદવો દ્વારા ચતુર નાટક) યાદવો શ્રાપ. [સંદર્ભ આપો]

36 વર્ષ પછી, કોઈ પણ લડત વગર યાદવો નો નાશ થયો. એક તહેવાર ખાતે યાદવો વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ. કૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામે તો યોગ ની મદદથી તેમના શરીર ને છોડી દીધું હતું. કૃષ્ણ એ જંગલ માં એક વૃક્ષ હેઠળ ધ્યાન શરૂ કર્યું. ત્યારે એક શિકારી નું તીર તેમના ડાબા પગમાં લાગતા તે સમયે જ તેમનું મૃત્યુ થયું. આ સ્થળ આજે ભાલકા તીર્થ [ સોમનાથ ] તરીકે ઓળખાય છે. પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર એ શિકારી રામાવતાર માં આવેલ સુગ્રીવ નો ભાઈ બાલી હતો.તે અવતાર માં કૃષ્ણ એ બાલી નો વધ છલ થી કર્યો હતો આથી બાલી એ વરદાન માગ્યું હતું કે દ્વાપરમાં પોતાના હાથે કૃષ્ણ નું મૃત્યુ થાય.

પૌરાણિક સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, કૃષ્ણ પ્રસ્થાન જેનો દ્વાપર યુગ નાં અંત અને કળિયુગ નો ઉત્પતિ સમય તરીકે ઓળખાય છે.

અન્ય ધર્મોમાં[ફેરફાર કરો]

બૌદ્ધ ધર્મ[ફેરફાર કરો]

'હિંદુ ધર્મની સંપ્રદાયીક માન્યતાઓ'[ફેરફાર કરો]

હિંદુ ધર્મમાં વૈષ્ણવ માન્યતા ભગવાન કૃષ્ણ વિષે એકેશ્વર વાદ ધરાવે છે, બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો વૈષ્ણવ માન્યતા ધરાવતા દરેક સંપ્રદાયમાં ભગવાન કૃષ્ણને જ આરાધ્ય દેવ ગણવામાં આવે છે. 'રૂઢીચુસ્ત ગૌડીય વૈષ્ણવોનાં મત મુજબ. કૃષ્નનું સ્વરૂપ ત્રણ પ્રકારે વિસ્તાર પામે છે, તેમનું સ્વયં રૂપ અથવાતો દિવ્ય સ્વરૂપ સ્વયં સ્થિત છે એટલેકે અન્યાશ્રિત નથી. તેમનું તદેકાત્મ રૂપ હુબહુ તેમનાં મુળ રૂપ જેવું જ છે, પરંતુ દેખાવમાં તે કૃષ્નનાં મુળ દેખાવ કરતાં જુદું હોય છે, (જેમકે નારાયણ કે વાસુદેવ રૂપ). તેમનાં આવેશ રૂપમાં કૃષ્ણ વિવિધ સ્વરૂપે અવતરે છે, પોતાનાં મુળ રૂપનાં જુદા જુદા અંશ સાથે.'}}</ref>[૬][૭][૮][૯][૧૦][૧૧] વૈષ્ણવ શિક્ષાનું અગત્યનું પાસુ એ છે કે તેમાં ભગવાન, એટલેકે શંકર અથવા વિષ્ણુ[૫][૧] પણ પરંમભગવાન તો કૃષ્ણ. સદેહે વર્ણવવામાં આવે છે અને તેમનાં દ્વારા થયેલા સર્જનને પણ વાસ્તવિકતામાં બતાવવામાં આવે છે.[૧][૪]

વૈષ્ણવ માન્યતામાં કૃષ્ણ અને વિષ્ણુ વચ્ચેનો ખરેખરો સંબંધ, ખાસ કરીને કોણ પહેલા આવ્યું અને કોણ તેનો અવતાર છે તે વિષે, હંમેશા ચર્ચાઓ અને મતમતાંતરો પ્રવર્તતા આવ્યાં છે. વૈષ્ણવ માન્યતાનાં લગભગ બધાંજ સંપ્રદાયોમાં વિષ્ણુને પરમાત્મા માનવામાં આવે છે જે બધાજ અવતારોનાં મુળ સ્ત્રોત છે, જ્યારે કૃષ્ણને વિષ્ણુનાં પૂર્ણ અવતાર તરિકે પૂજવામાં આવે છે અને તે કારણે જ તેમને વિષ્ણુથી અભિન્ન ગણવામાં આવે છે.[૬] કેટલાંક વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોમાં (જેમકે ગૌડીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાય),[૬][૭] વલ્લભ સંપ્રદાય (પુષ્ટિ માર્ગ) અને નિંબાર્ક સંપ્રદાયમાં કૃષ્ણને સ્વયં ભગવાન તરિકે પૂજવામાં આવે છે અને તેમને બધાજ અવતારોનાં મુળ ગણવામાં આવે છે, વિષ્ણુને પણ કૃષ્ણનો અવતાર માનવામાં આવે છે.[૮][૯]

આ પણ જુઓ[ફેરફાર કરો]

સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]

  1. ૧.૦ ૧.૧ ૧.૨ એલ્કમેન, એસ.એમ. (૧૯૮૬). જીવ ગોસ્વામીસ તત્ત્વસંદર્ભ: એ સ્ટડી ઓન ધ ફીલોસોફીકલ એન્ડ સેક્ટેરીયન ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ધ ગૌડીય વૈષ્ણવ મુવમેન્ટ. મોતીલાલ બનારસી દાસ પબ્લીશર્શ. Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (મદદ); Check date values in: |year= (મદદ)
  2. ૨.૦ ૨.૧ મહોની, ડબલ્યુ.કે. (૧૯૮૭). "પર્સ્પેક્ટિવ્સ ઓન કૃષ્ણઝ વેરિયસ પર્સનાલિટિઝ". હિસ્ટરી ઓફ રીલીજન્સ. ૨૬ (૩): ૩૩૩-૩૩૫. Retrieved 2008-04-12. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  3. Chaitanya Charitamrita Madhya 20.165
  4. ૪.૦ ૪.૧ રીચાર્ડ થોમ્પ્સન, પી.એચ.ડી. (ડીસેમ્બર ૧૯૯૪). "રીફ્લેક્શન્સ ઓન ધ રીલેશન બીટ્વીન રીલીજન એન્ડ મોડર્ન રેશનાલિઝમ". Retrieved 2008-04-12. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  5. ૫.૦ ૫.૧ ગૌર ગોવિંદ સ્વામી, એ.સી. ભક્તિવેદાંત (૨૦૦૧, ગોપાલ જીવ પ્રકાશનનું ઇમેલ મીની-પાક્ષિક). "કૃષ્ણ ઓર વિષ્ણુ?" (PDF). Retrieved 2008-04-12. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ) બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જો તમે કૃષ્ણને ચાહો છો તો બરાબર છે અને જો તમે વિષ્ણુને ચાહો છો તો પણ બરાબર છે. પરંતુ, તે બંને બાબતમાં અંતે મળતું પરિણામ એક સરખુંં ના હોઈ શકે. માટે, આપે પસંદ કરવાનું છે કે કોના પ્રત્યે પ્રેમ રાખવો. કૃષ્ણ સો ટકા છે, તો વિષ્ણુ ચોરાણુંં ટકા છે. માટે, જો તમે આ ચોરાણુંં ટકાને પ્રેમ કરવા કે ભજવા ચાહો છો તો કશો વાંધો નથી, તે પણ લગભગ કૃષ્ણ જ છે. પરંતુ કૃષ્ણ સો ટકા છે, પૂર્ણમ્. (જુઓ: ભક્તિ રસામૃત સિંધુ કૃષ્ણની વધારાની લાક્ષણિકતાઓ)
  6. ૬.૦ ૬.૧ ૬.૨ સંદર્ભ ત્રુટિ: અમાન્ય <ref> ટેગ; Guyનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ લેખન અપાયું નથી
  7. ૭.૦ ૭.૧ કેનેડી, એમ.ટી. (૧૯૨૫). ધી ચૈતન્ય મુવમેન્ટ: એ સ્ટડી ઓફ ધી વૈષ્ણવીઝ્મ ઓફ બેંગાલ. એચ. મિલફોર્ડ, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. Check date values in: |year= (મદદ)
  8. ૮.૦ ૮.૧ ડેલ્મોનીકો, એન. (૨૦૦૪). "ધી હીસ્ટરી ઓફ ધી ઇન્ડિક મોનોથીઇઝ્મ એન્ડ મોડર્ન ચૈતન્ય વૈષ્ણવીઝ્મ". ધી હરે કૃષ્ણ મુવમેન્ટ: ધી પોસ્ટકૅરિસ્મેટિક ફેટ ઓફ અ રીલીજીયસ ટ્રાન્સ્પ્લાન્ટ. Retrieved ૨૦૦૮-૦૪-૧૨. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  9. ૯.૦ ૯.૧ ઓઝા, પી.એન. (૧૯૭૮). આસ્પેક્ટ્સ ઓફ મેડિઇવલ ઇન્ડિયન સોસાયટી એન્ડ કલ્ચર. બી.આર. પબ્લીશીંગ કોર્પોરેશન; નવી દિલ્હી: ડી.કે. પબ્લીશર્સ' ડિસ્ટ્રીબ્યુટર્સ. Check date values in: |year= (મદદ)
  10. શાસ્ત્રીય વિગતો અને જ્યોતિષીય ગણતરીઓના આધારે પરંપરાગત માન્યતા કૃષ્ણના જન્મની તારીખને જન્મ આપે છે, જેને જન્મમાષ્ટમી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, 18 કે 21 જુલાઈ, 3228 B.C.E તરીકે. કૃષ્ણ મથુરાના શાહી પરિવારના હતા, અને રાજકુમારી દેવકી અને તેમના પતિ વાસુદેવ સાથે જન્મેલા આઠમા પુત્ર હતા. મથુરા એ રાજધાની હતી, જેમાં કૃષ્ણના માતા-પિતા વાસુદેવ અને દેવકીનો સંબંધ હતો. દેવકીના ભાઇ રાજા કંસ, તેમના પિતા રાજા ઉગ્રસેન ને કેદ કરીને સિંહાસન ઉપર ચઢી ગયો હતા. દેવકીના આઠમા પુત્રના હાથમાં તેમની મૃત્યુની આગાહી કરનારા એક ભવિષ્યવાણીથી ડરતાં તેણે આ દંપતિને જેલ માં પૂર્યા હતા. કંસે પ્રથમ છ બાળકોની હત્યા કર્યા પછી બલરામ ને રોહિણી નાં પુત્ર તરીકે સ્થાનાંતરિત કર્યા પછી કૃષ્ણએ દેવકી નાં પુત્ર તરીકે જન્મ લીધો. વસુદેવ માનતા હતા કે કૃષ્ણનું જીવન જોખમમાં છે, કૃષ્ણને ગોકુલ માં તેમના પાલક માતા-પિતા યશોદા અને નંદ દ્વારા રાખવામાં આવ્યાં હતાં.તેમના અન્ય બે ભાઈબહેનો પણ બચી ગયા, બલરામ (દેવકીનું સાતમું સંતાન, રોહિણીના ગર્ભાશયમાં પરિવર્તિત, વાસુદેવની પ્રથમ પત્ની) અને સુભદ્રા (વાસુદેવ અને રોહિનીની દીકરી, જે બલરામ અને કૃષ્ણ કરતા ઘણી પાછળ જન્મી હતી). ભાગવત પુરાણ મુજબ, એવું માનવામાં આવે છે કે કૃષ્ણ વસુદેવના મનથી દેવકીના ગર્ભાશયમાં "માનસિક પ્રસારણ" દ્વારા જન્મ્યા હતા. હિન્દુઓ માને છે કે તે સમયે, આ પ્રકારનું સંઘર્ષ માણસો માટે શક્ય હતું. ભાગવત પુરાણ ૧.૩.૨૮ "ઉપર જણાવેલાં બધાજ અવતારો ભગવાનનાં અંશાવતાર છે, અથવાતો અંશાવતારનાં અંશ છે, પરંતુ શ્રી કૃષ્ણ તે સ્વયં પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન છે."
  11. જુઓ મૅકડૅનીયલ, જુન, "ફૉક વૈષ્ણવીઝ્મ એન્ડ ઠાકુર પંચાયત: લાઇફ એન્ડ સ્ટેટસ અમોંગ વીલેજ કૃષ્ણ સ્ટૅચ્યુઝ" બૅક ૨૦૦૫, p. 39